Первая страница Other languages Karachaycha latin alfabetde NİSAN ADURHAY. "KABARTILI BAŞÇILA OT BLA OYNAYDILA"
NİSAN ADURHAY. "KABARTILI BAŞÇILA OT BLA OYNAYDILA" Печать
01.01.2009 15:39
Tarihhe karasak, Karaçay-Malkar Türklege em ullu duşmanlık etib kelgen – Kabartıdı. Köb zamannı Türkge boysunñgan Krım hanlaga casak töleb turgandı Kabartı. Krımga cañgı han tüşgeni sayın, añga kul sauga etib, Kabartı 300 caşın, kızın aşırıuçu bolgandı. 1707 cıl Krımga cañgı han – Kablan-Girey tüşgeninde, Kabartı, adetdeça, 300 adamın aşıra tebregendi, alay a, Kablan-Girey «üç miñgden aznı iysegiz unarık tülme» deb tohtagandı. Kabartını cuuabıdı seyir: «allay bir kul sauga ete turganıbız da bolgandı. Alay a, algın 15-20 cıldan bir han auuşuna edi, endi ua cıl sayın. Cıl sayın sizge berirge allay bir sabiy kayda?»* (*Emel’yanova N.M. «Musul’mane Kabardı»: Monografiya. –M.: «Granitsa», 1999).

Kabartı karañgı aytıulaga tayana, bizni (karacay-malkar türklerın) Krımdan kelgen tatar türklege sanaydı. Ol zamanlada Kabartıga biylik-zorluk etib turgan Krım hanlanı körüb bolmay, tiş kısıb kalgan Kabartı, alaga dertin endi bizge köçüre ese da, kim biledi.

Türkden (krım hanladan) kutulur üçün, Orusnu patçahı İvan Groznıyge «bizni kesiñge kul et, cañgız Türkden kuthar» deb cazgan mektupları da belgilidi kabartı bıylenı. Kalay alay da bolsun, Kabartı bügünlege cetdi bizge duşmanlık etgenley.

Krım hanlanı biyliklerinden kutulub, Kabartı Orusha kul bolgandan sora ua, orus süñgüleni küçü bla, bizni tüzleribizni küçley kelgendi. Orusnu bizge üsdürüb, bizni kırdırırga küreşib turganı ua – adet bolub boşagandı. 1828-çi cıl Karaçayga orus askerni alıb kelgen da kabartılı edi – Atacuko Atacukin. 1944-çü cıl Beriyaga (Stalınden sora ekıncı adam Rusyıada ) mektub cazıb, Malkarga sürgün etdirgen da kabartılı edi – Kumehov. Malkar 1957 cıl sürgünden curtuna kayıthanında da, anı ellerin, bölgelerin ızına kuratmay koyganla da – kabartı tamadala edile...

Bügün da Malkarga kıyınlık sala turganla – kabartılı başçıladıla. Malkar halknı curtun sıyırıb, tonarga, çaçarga, satarga küreşedile. Cerleni türk(karaçay-malkar) atların türlendirib baradıla. Halknı curtsuz, tarihsiz etseñg – halk öldü. Biledile anı kabartılı onouçula. Taulaga tıyılgandı malkar halk. Miñgi Tauuna tayanñgandı. Alay a, endi taulanı da sıyırırga küreşedile. Taulu halknı tözümü*, karça cıyıla-tıyıla turub, kürtça* (çığ tüşgença) üzülürge bollukdu. İş alayga cetgendi.

Anı añgılab, Kabartıdan igisi bla ayırılırga izleydi Malkar. Alay a, Malkarnı cer baylıgına, candet curtuna cutlanñgan Kabartı, ayırılırga izlemeydi. İzlegeni: 1944-çü cıldaça, Orusnu kolu bla Malkarga bir sürgün (ne da añga uşaş bir palah) etdiralsa, biyagınlay anı cerine ie bolub kalırça. Ol canında Abhaziyaga koşulub, bir ençi kral bolub kalırça. Alay a, arada, çekde, alaga tıygıç bolub turgan Karaçay-Malkar bardı. Karaçay-Malkar türkleni kurutuu – kabartılı buzukbaşlaga innet bolub turadı.

Malkar halknı aksakalları, caş tölünü da sabır ete, zakon bla, Rusiyanı başçılarına, Anayasa Mahkemesine cazıb küreşedile. Orus kralnı Anayasa Mahkemesi eki kere da onou etgendi: «Haksızlıknı tohtatıgız. Malkar halkga cerlerin kaytarıgız!». Özge kabartılı başçıla, kralnı zakonuna, Mahkemeni onouuna da sıyınmaydıla. Halkların caklarga küreşgen malkarlılanı korkuturga, tüerge, öltürürge küreşedile. Bu bılay barıb tursa, Kabartı bla Malkarnı arasında ullu kan tögülürge bollukdu. Kabartı-Malkar respublika Kabartı rekspublika bolub boşagandı. Kralnı başçıları bu işni sansız etib tursala, Kavkazda cañgı kauga, kazauat başlanırga bollukdu.

Ma bu zatlanı cazadı Orus kralnı Prokuroruna-Savcısına, Anayasa Mahkemesine da Malkar halknı oñglu ulanı Mihail Zalihanov. Zalihanov ullu alimdi – Rusiyanı İlmula Akademiyasını kerti üyesidi, Rusiyanı parlamentinde milletvekildi. Kabartı-Malkar respublikada bola turgan haksızlıknı tıyar üçün, anda kan tögülmez üçün, 50 milletvekil kol salıb, Rusiyanı Baş Prokuroruna-Savcısına, Anayasa Mahkemesine mektub iygendile. Ol mektubnu kıshartılgan tekstin köresiz bılayda. Tüzlük horlar ese ua...

Rusiya Federasiyanı Genel prokuroru (Rusiya Başsavcı)
Ü. Я . ÇAYKAga
Kopiya: Rusiya Federasiyanı Anayasa Mahkemesini başkanı
V.D. ZORKİNñge


Kabartı-Malkar Respublikanı parlamenti bla prezidenti Rusiya Federasiyanı Anayasasını 131-çi maddesini 2-çi bölümüne emda 06. 10. 2003 cıl alınñgan «Cerli öz y önetimni kurau genel prinsipleri» atlı, 131-F3 nomerli Federal zakonñga karşçı barıb, 27. 02. 2005 cıl eki zakon algandıla: 12-RZ nomerli «Kabartı-Malkar respublikanı y önetimsel-cer düzenini hakından» emda 13-RZ nomerli «Kabartı-Malkarda munisipal kuralışlanı(cerli öz y önetimleni) çekleri emda daracalarını (statuslarını) hakından».

Bu ters yasalaga-kanunlaga tayana, Nal’çik şahar bölgesine Hasan’ya, Ak Suu, Kence, Adiüh elleni kirgiztgendile, alanı ayrı cerleri, çekleri, tüzükleri(ustavları), cerli özyönetim organları bolganına da karamay. Bu terslikge tözmey, elde referendum bardırırga izlegen A. Zukaevni, Hasan’ya elni başçısın, üyünü arbazında öltürüb ketgendile. Ol murdarlık bügün da açılmay turadı.

06.10.2003 cıl alınñgan 131-FZ nomerli Federal zakonnu 11-çi maddesini 3-çü bölümüne emda Rusiya Hükümetini 25.05.2004 cıl alınñgan, 707-r nomerli emrisine karşçı barıb, Malkarnı ömürleden beri hayırlanıb turgan cerlerin «elle arası cerle» degen sıltau bla 80% aslamın sıyırıb, satıb, arendaga berib küreşedile. Alay bla curtunda caşagan halk, curtsuz kala, malkar elle da ayrımkanlaça körüne başlagandıla. Kabartı zulmuga tözmey, halk örge tura başlagandı. Kabartı-Malkar respublikanı kuragan Malkar, bügün haksız bola turadı.

Rusiya Federasiyanı Anayasa Mahkemesi 03.04.2007 cıl algan 171-0-2 nomerli onouunda «elle arası cerle» deb, Malkar halknı curtun çançaklay, sata turuunu tersge sanagandı. Alay a, Kabartı-Malkarnı başçıları Anayasa Mahkemeni onouuna sıyınmagandıla. Anı sebebli Malkar halknı aksakalları Anayasa Mahkemege cañgıdan cazgandıla.

Rusiyanı Anayasa Mahkemesi 02.10.2007 cıl 715-0 –P nomerli dagıda bir onou algandı. Anayasa Mahkemeni onouları callausuz toltururga kereklisi aytıladı anda.

Özge andan beri bir cıl ketdi, alay a, Kabartı-Malkar respublikanı prezidenti, parlamenti da Rusiyanı Anayasa Mahkemesini onouların kulakga da almaydıla, kesleri 27. 02. 2005 cılda algan 12-RZ emda 13- RZ nomerli ters zakonların türlendirirge izlemeydile.

Anayasa Mahkemeni onoularına sıyınmaganları üçün Rusiyanı Baş Prokuraturası* alanı cuuabha tartarga bollukdu, alay a, busagatha deri ol zat etilmegendi.

Rusiyanı Baş Prokuraturası (Başsavcı) bu işge katışmasa, Kabartı bla Malkarnı arası bek amanñga keterge tebregendi. Üç cıl Malkar halk curtunda curtsuz kalıb turganlı. Adam sanı köbürek bolganı bla hayırlana, kullukda-onouda da kabartı köb bolganına tayana, Kabartı, kertisin aytsak, Kabartı-Malkar respublikanı Kabartı respublika etib boşagandı.

Tüzlük izlegen taululanı tüygen, öltürgen, işden çıgargan adet bolub boşagandı. 15-17 sentyabrda Köndelende talay miñg adam cıyılıb, Kabartı bla Malkarnı arasında uruş bolurga az kalgandı. Rusiyanı parlamentini milletvekili, akademik Zalihan ulunu aythanı bla, Rusiyanı başbakanı Putin katışmasa, ol kün alayda kan tögülürge tebregen edi.

Kabartı-Malkarda ua haksızlık baradı. Kabartı-Adıg-Çerkes kralnı kurarga izlegen separatistlege başha kral bla (Gürcüstan bla) çek kerekdi. Alay a, ol çekde malkarlıla bla oruslula caşaydıla. Kabartı ne etib da, alanı alaydan kuruturga izleydi.

Rusiyanı başçıları Medvedev bla Putin az sanlı halklanı caklarıkların aytır kerekli koymaydıla. Özge Kabartı başçıla alaga da tıñgılamaydıla. Kıbılategey* halknı koruulab küreşedi Rusiya, kesini içinde bir respublikada ua malkar halknı tüb etib küreşedile. Malkar halknı tuugan curtun, tarih-es eskertmelerin, cer atların, caşau eter madarların – barın kurutub küreşedile.

Kabartı-Malkar respublika Rusiyanı hukuk alanına kayıtmasa, Malkarnı atı oguna saklannık tüldü. Rusiyanı zakonlarına sıyınmau – Rusiyanı duşmanlarına boluşuudu. Kavkazda cañgı kaygı, kazauat kimge kerekdi, kimge kerekdi cañgı Kosovo, Karabah, Andican. Alay a, Kavkaz kabınsa, alanı unutdurlukdu.

Rusiyanı Baş prokuraturası-savcılıgı Kabartı-Malkar respublikada bola turgan haksızlıknı tohtatır deb, ışanabız.


Milletvekil, akademik M. Zalihanov
(büteuley da bu mektupha Rusiyanı parlamentini 50 millet vekili kol salgandı)


Kürt : çığ; taulada caugan kar cıyıla turub köb boladı, kürt boladı, sora tayadı, üzüledi
Tözüm : Sabırlık
Rusiyanı Baş Prokuraturası : Rusya Başsavcılık Makamı
Kıbılategey : Gürcüstanda Osetiya – Yujnaya Osetiya
 
. . . .
О сайте

1991-1998 выходила газета «Юйге Игилик» («Мир дому твоему»). 1998-2003 издавался журнал «Ас-Алан». Они отражали жизнь, историю и реабилитационные движения  репрессированных народов. По объективным причинам мы вынуждены были остановить их издание.   Теперь мы решили возобновить «Ас-Алан», на этот раз в электронном варианте.


Цели и задачи остаются прежними – освещение жизни репрессированных народов; ознакомление цивилизованного мира с их современным состоянием, культурой, проблемами их бытия и места в этом сложном мире.



© 2008 Ас-Алан
По всем вопросам обращаться на
bilallaypan@hotmail.com