Первая страница Статьи Этнополитика НИСАН АДУРХАЙ- "КЪАБАРТЫЛЫ БАШЧЫЛА ОТ БЛА ОЙНАЙДЫЛА"
НИСАН АДУРХАЙ- "КЪАБАРТЫЛЫ БАШЧЫЛА ОТ БЛА ОЙНАЙДЫЛА" Печать
01.01.2009 15:42
Türkçe oku.
Karachaycha latin alfabede oku.
 
Тариххе къарасакъ, Къарачай-Малкъар тюрклеге эм уллу душманлыкъ этиб келген – Къабартыды. Кёб заманны Тюркге бойсуннган кърым ханлагъа джасакъ тёлеб тургъанды Къабарты. Кърымгъа джангы хан тюшгени сайын, анга къул саугъа этиб, Къабарты 300 джашын, къызын ашырыучу болгъанды. 1707 джыл Кърымгъа джангы хан – Къаблан-Гирей тюшгенинде, Къабарты, адетдеча, 300 адамын ашыра тебрегенди, алай а, Къаблан-Гирей «юч мингден азны ийсегиз унарыкъ тюлме» деб тохтагъанды. Къабартыны джууабыды сейир: «аллай бир къул саугъа эте тургъаныбыз да болгъанды. Алай а, алгъын 15-20 джылдан бир хан ауушуна эди, энди уа джыл сайын. Джыл сайын сизге берирге аллай бир сабий къайда?»* (*Емельянова Н.М. «Мусульмане Кабарды»: Монография. –М.: «Граница», 1999).
 
Къабарты къарангы айтыулагъа таяна, бизни Кърымдан келген татарлылагъа санайды. Къабартыгъа бийлик этиб тургъан кърым ханланы кёрюб болмауун Къабарты энди бизге кёчюре эсе да ким биледи. Тюркден (кърым ханладан) къутулур ючюн, Орусну патчахы Иван Грозныйге «бизни кесинге къул эт, джангыз Тюркден къутхар» деб джазгъан мектуплары да белгилиди. Къалай алай да болсун, Къабарты бюгюнлеге джетди бизге душманлыкъ этгенлей.
 
Кърым ханланы бийликлеринден къутулуб, Къабарты Орусха къул болгъандан сора уа, орус сюнгюлени кючю бла, бизни тюзлерибизни кючлей келгенди. Орусну бизге юсдюрюб, бизни къырдырыргъа кюрешиб тургъаны уа – адет болуб бошагъанды. 1828-чи джыл Къарачайгъа орус аскерни алыб келген да къабартылы эди – Атажуко Атажукин. 1944-чю джыл Бериягъа мектуб джазыб, Малкъаргъа сюргюн этдирген да къабартылы эди – Кумехов. Малкъар 1957 джыл сюргюнден джуртуна къайытханында да, аны эллерин, бёлгелерин ызына къуратмай къойгъанла да – къабарты тамадала эдиле...

Бюгюн да Малкъаргъа къыйынлыкъ сала тургъанла – къабартылы башчыладыла. Малкъар халкъны джуртун сыйырыб, тонаргъа, чачаргъа, сатаргъа кюрешедиле. Джерлени тюрк(къарачай-малкъар) атларын тюрлендириб барадыла. Халкъны джуртсуз, тарихсиз этсенг – халкъ ёлдю. Биледиле аны къабартылы оноучула. Таулагъа тыйылгъанды малкъар халкъ. Минги Таууна таяннганды. Алай а, энди тауланы да сыйырыргъа кюрешедиле. Тёзюмю, къарча джыйыла туруб, кюртча юзюлюрге боллукъду. Иш алайгъа джетгенди.

Аны ангылаб, Къабартыдан игиси бла айырылыргъа излейди Малкъар. Алай а, Малкъарны джер байлыгъына, джандет джуртуна джутланнган Къабарты, айырылыргъа излемейди. Излегени: 1944-чю джылдача, Орусну къолу бла Малкъаргъа бир сюргюн (не да анга ушаш бир палах) этдиралса, биягъынлай аны джерине ие болуб къалырча. Ол джанында Абхазиягъа къошулуб, бир энчи кърал болуб къалырча. Алай а, арада, чекде, алагъа тыйгъыч болуб тургъан Къарачай-Малкъар барды. Къарачай-Малкъар тюрклени къурутуу – къабартылы бузукъбашлагъа иннет болуб турады.

Малкъар халкъны акъсакъаллары, джаш тёлюню да сабыр эте, закон бла, Русияны башчыларына, Анаяса Махкемесине джазыб кюрешедиле. Орус къралны Анаяса Махкемеси эки кере да оноу этгенди: «хакъсызлыкъны тохтатыгъыз. Малкъар халкъгъа джерлерин къайтарыгъыз!». Ёзге къабартылы башчыла, къралны законуна, Махкемени оноууна да сыйынмайдыла. Халкъларын джакъларгъа кюрешген малкъарлыланы къоркъутургъа, тюерге, ёлтюрюрге кюрешедиле. Бу былай барыб турса, Къабарты бла Малкъарны арасында уллу къан тёгюлюрге боллукъду. Къабарты-Малкъар республика Къабарты рекспублика болуб бошагъанды. Къралны башчылары бу ишни сансыз этиб турсала, Кавказда джангы къаугъа, къазауат башланыргъа боллукъду.

Ма бу затланы джазады Орус къралны Прокуроруна, Анаяса Махкемесине да Малкъар халкъны онглу уланы Михаил Залиханов. Залиханов уллу алимди – Русияны Илмула Академиясыны керти юйесиди, Русияны парламентинде миллетвекилди. Къабарты-Малкъар республикада бола тургъан хакъсызлыкъны тыяр ючюн, анда къан тёгюлмез ючюн, 50 миллетвекил къол салыб, Русияны Баш Прокуроруна, Анаяса Махкемесине мектуб ийгендиле. Ол мектубну къысхартылгъан текстин кёресиз былайда. Тюзлюк хорлар эсе уа...

 
Русия Федерасияны Генел прокурору (Русия Башсавджы)
Ю. Я. ЧАЙКАгъа
Копия: Русия Федерасияны Анаяса Махкемесини башканы
В.Д. ЗОРЬКИНнге



Къабарты-Малкъар Республиканы парламенти бла президенти Русия Федерасияны Анаясасыны 131-чи маддесини 2-чи бёлюмюне эмда 06. 10. 2003 джыл алыннган «Джерли ёзёнетимни къурау генел принсиплери» атлы, 131-Ф3 номерли Федерал законнга къаршчы барыб, 27. 02. 2005 джыл эки закон алгъандыла: 12-РЗ номерли «Къабарты-Малкъар республиканы ёнетимсел-джер дюзенини хакъындан» эмда 13-РЗ номерли «Къабарты-Малкъарда мунисипал къуралышланы(джерли ёзёнетимлени) чеклери эмда дараджаларыны (статусларыны) хакъындан».

Бу терс ясалагъа-канунлагъа таяна, Нальчик шахар бёлгесине Хасанья, Акъ Суу, Кенже, Адиюх эллени киргизтгендиле, аланы айры джерлери, чеклери, тюзюклери(уставлары), джерли ёзёнетим органлары болгъанына да къарамай. Бу терсликге тёзмей, элде референдумбардырыргъа излеген А. Зукаевни, Хасанья элни башчысын, юйюню арбазында ёлтюрюб кетгендиле. Ол мурдарлыкъ бюгюн да ачылмай турады.

06.10.2003 джыл алыннган 131-ФЗ номерли Федерал законну 11-чи маддесини 3-чю бёлюмюне эмда Русия Хюкюметини 25.05.2004 джыл алыннган, 707-р номерли емрисине къаршчы барыб, Малкъарны ёмюрледен бери хайырланыб тургъан джерлерин «элле арасы джерле» деген сылтау бла 80% асламын сыйырыб, сатыб, арендагъа бериб кюрешедиле. Алай бла джуртунда джашагъан халкъ, джуртсуз къала, малкъар элле да айрымканлача кёрюне башлагъандыла. Къабартызулмугъа тёзмей, халкъ ёрге тура башлагъанды. Къабарты-Малкъар республиканы къурагъан Малкъар, бюгюн хакъсыз бола турады.

Русия Федерасияны Анаяса Махкемеси 03.04.2007 джыл алгъан 171-0-2 номерли оноуунда «элле арасы джерле» деб, Малкъар халкъны джуртун чанчакълай, сата турууну терсге санагъанды. Алай а, Къабарты-Малкъарны башчылары Анаяса Махкемени оноууна сыйынмагъандыла. Аны себебли Малкъар халкъны акъсакъаллары Анаяса Махкемеге джангыдан джазгъандыла.

Русияны Анаяса Махкемеси 02.10.2007 джыл 715-0 –П номерли дагъыда бир оноу алгъанды. Анаяса Махкемени оноулары джаллаусузтолтурургъа кереклиси айтылады анда.

Ёзге андан бери бир джыл кетди, алай а, Къабарты-Малкъар республиканы президенти, парламенти да Русияны Анаяса Махкемесини оноуларын къулакъгъа да алмайдыла, кеслери 27. 02. 2005 джылда алгъан 12-РЗ эмда 13- РЗ номерли терс законларын тюрлендирирге излемейдиле.

Анаяса Махкемени оноуларына сыйынмагъанлары ючюн Русияны Баш Прокуратурасы аланы джууабха тартаргъа боллукъду, алай а, бусагъатха дери ол зат этилмегенди.

Русияны Баш Прокуратурасы бу ишге къатышмаса, Къабарты блаМалкъарны арасы бек аманнга кетерге тебрегенди. Юч джыл Малкъар халкъ джуртунда джуртсуз къалыб тургъанлы. Адам саны кёбюрек болгъаны бла хайырлана, къуллукъда-оноуда да къабарты кёб болгъанына таяна, Къабарты, кертисин айтсакъ, Къабарты-Малкъар республиканы Къабарты республика этиб бошагъанды.

Тюзлюк излеген таулуланы тюйген, ёлтюрген, ишден чыгъаргъан адет болуб бошагъанды. 15-17 сентябрда Кёнделенде талай минг адам джыйылыб, Къабарты бла Малкъарны арасында уруш болургъа аз къалгъанды. Русияны парламентини миллетвекили, академик Залихан улуну айтханы бла, Русияны башбаканы Путин къатышмаса, ол кюналайда къан тёгюлюрге тебреген эди.

Къабарты-Малкъарда уа хакъсызлыкъ барады. Къабарты-Адыг-Черкес къралны къураргъа излеген сепаратистлеге башха кърал бла (Гюрджюстан бла) чек керекди. Алай а, ол чекде малкъарлыла бла оруслула джашайдыла. Къабарты не этиб да, аланы алайдан къурутургъа излейди.

Русияны башчылары Медведев бла Путин аз санлы халкъланы джакъларыкъларын айтыр керекли къоймайдыла. Ёзге Къабарты башчыла алагъа да тынгыламайдыла. Къыбылатегей халкъны къоруулаб кюрешеди Русия, кесини ичинде бир республикада уа малкъар халкъны тюб этиб кюрешедиле. Малкъар халкъны туугъан джуртун, тарих-эс эскертмелерин, джер атларын, джашау этер мадарларын – барын къурутуб ккюрешедиле.

Къабарты-Малкъар республика Русияны хукук аланына къайытмаса, Малкъарны аты огъуна сакъланныкъ тюлдю. Русияны законларына сыйынмау – Русияны душманларына болушууду. Кавказда джангы къайгъы, къазауат кимге керекди, кимге керекди джангы Косово, Карабах, Андижан. Алай а, Кавказ къабынса, аланы унутдурлукъду.

Русияны Баш прокуратурасы Къабарты-Малкъар республикада бола тургъан хакъсызлыкъны тохтатыр деб, ышанабыз.

Миллетвекил, академик М. Залиханов
(бютеулей да бу мектупха Русияны парламентини 50 миллет векили къол салгъанды)    

 
. . . .
О сайте

1991-1998 выходила газета «Юйге Игилик» («Мир дому твоему»). 1998-2003 издавался журнал «Ас-Алан». Они отражали жизнь, историю и реабилитационные движения  репрессированных народов. По объективным причинам мы вынуждены были остановить их издание.   Теперь мы решили возобновить «Ас-Алан», на этот раз в электронном варианте.


Цели и задачи остаются прежними – освещение жизни репрессированных народов; ознакомление цивилизованного мира с их современным состоянием, культурой, проблемами их бытия и места в этом сложном мире.



© 2008 Ас-Алан
По всем вопросам обращаться на
bilallaypan@hotmail.com