Первая страница Статьи Новости БАЙРАКЪ ДЕМЕНГИЛИ КЪОЛДАДЫ
БАЙРАКЪ ДЕМЕНГИЛИ КЪОЛДАДЫ Печать
13.03.2009 21:01
БАЙРАКЪ ДЕМЕНГИЛИ КЪОЛДАДЫ
Ёлмезланы Мурадинни 60-джыллыгъына
    
«Джаш поэт Ёлмезланы Мурадин таулу адабиятны зыгытында бек фахмулу литераторладан бири боллугъу баямды. Ол бизни бек иги поэтлерибизден бирине саналлыгъына ишегим джокъду»,– деб джазгъан эди Къулийланы Къайсын Мурадинни юсюнден 1972 джылда огъуна. Къайсынны джангылмагъанын кёребиз бюгюн.

«Мурадин Ёлмез» дегенлейиме, «Поэзия ёлмез» деб, бир башха тизгин кеси учуб келиб, биринчиге хоншу болады. Кертиси бла да алайды – бизни поэзиябыз бюгюн сау-саламат эсе, ол Ёлмезланы Мурадинча джашланы кючлеринденди. Башха уллу шайырыбыз – акъ сёзге диннгеча бегимеклиги болгъан – Бегийланы Абдуллах, кюн таякъгъа ушаш бир ызны тартыб, анда да джулдуз тёппелени белгилей, бизни адабиятда Мурадинни орнун ажымсыз ачыкълаялгъанды, кёргюзталгъанды: Мечиланы Кязим – Къулийланы Къайсын – Бабаланы Ибрахим – Ёлмезланы Мурадин.
 
«Мурадиннге дери Малкъар поэзиягъа алай базыныулу, таукел, «кёкню джашнатыб» Баба улу келген эди. Баба улугъа дери алай джалан да Къайсынны кесини юсюнден айтыргъа боллукъду. Андан ары уа – тюзюнлей Шыкъыгъа чыгъыб кетесе. Алай бла Малкъар поэзияда бир ыз тартылады. Ол назмучула хар бири бирер тёлюню келечилеридиле. Хар тёлюню кесини энчи мухуру барды. Энчи поэзия хаты. Дуниясы...».

Ма быллай уллу багъа береди Мурадиннге Абдуллах Бегий улу. Анга уа ийнаныргъа боллукъду – малкъар поэзия бюгюн учуб баргъан акъ къанатлы эсе, аны бир къанаты Мурадинди, экинчи къанаты уа – Абдуллах. Хоу, бюгюннгю Малкъар поэзияны  мийикде тутхан къанатла аладыла.

Закий фахмусу, халиси да болгъан керти уллу шайыр Абдуллах – Къайсынча къууанады Мурадинни акъ сёзюне. Джазыучуланы джыйылыуларында Къайсын Мурадинни поэзиясы бла къалай ёхтемленнгенин алай кескин суратлайды Бегий улу – ол шум болуб тургъан джыйылыу да, Мурадинни назмусун окъуй тургъан Къайсын да  туурабызгъа келиб къаладыла:

«...О тили тутулгъан сабийни
«Гыржын!» – деп къычыргъан къоллары!..
 
Шошлукъну Къайсын кеси бузду:  «Джаныгъызгъа тиймесин! – деди, – алай мен быллай кючлю назмуланы биригизде да окъумагъанма!».

Мени уа, сюргюнню биринчи эки джылында сууукъдан, ачдан къырылгъан 22 минг къарачай сабий, аланы да – сёлеширге къарыулары къалмай – «Гырджын!» - деб, къычыргъан къоллары!..» кёзюме кёрюнедиле.

Мурадин бу назмуну джазгъан джыллада бизни халкъыбызгъа этилген артыкълыкъны-хакъсызлыкъны, сойкъырымны-сюргюнню сагъыныргъа да къоймай эдиле. Бизни джазыучуланы кёбюсю, халкъыбызгъа джетген къыйынлыкъны айтыргъа базмай, къара тынгылауну басыб тургъан заманда айталгъанды керти сёзню Мурадин. Кърал поэтлери, халкъ поэтлери да тынгылай эдиле, Ёлмез улу уа – керти Хакъ поэти – мийик суратлау дараджада тюзлюк сёзюн айталгъанды.

Кимге да, назмучугъа уа артыкъсыз да, Хакъ джолдан таяргъа джарамайды. Ол джолдан чыгъыу – иймандан чыгъыуду, назмучугъа уа – поэзиядан да кетиудю. Мурадин ол джолдан бир кере да джанламагъанды, тириден тири, таукелден таукел баргъан болмаса.

Былтыр Парижден таныш джазыучуларым телефон этген эдиле: «Сизни джуртдашыгъыз Ёлмезланы Мурадинни «Къан бла кюл» драмасын француз тилге кёчюрюб басмалагъандыла. Сизни халкъгъа туура аллай къыйынлыкъ джетгенин биз билмей эдик. Китаб болуб чыкъгъан бла къалмай, бу драма сахнада салыныргъа да болур: бизни адамланы джюреклерине бек къатылгъанды Ёлмезланы Мурадинни чыгъармасы...».

Мурадин суратлау сёз бла бизни халкъ чекген къыйынлыкъны Европагъа, бютеу дуниягъа билдиралгъан биринчи джазыучуду. Аны бизге къаллай уллу магъанасы болгъанын айтыр кереклиси джокъду.

Ёлмез улу – шайырча, драматургча – бизни адабиятны дараджасын бек мийиклеге чыгъаргъанды. Малкъарны миллет шайырыны бютеудуния чекге джетгени – барыбызгъа да къууанчды. Мурадинни аллай уллу джетишимге джетдирген не затды?

«Халкъ насыбы къайдагъысын билсемед,
Бутларымы мен ат этиб джетерем.
Арабызда къан ырхыла барса да,
Джюрегими къайыкъ этиб ётерем».

Кязим хаджини ёлюмсюз оюму-фикири-назмусу, оноучулагъа, тюз адамлагъа, джазыучулагъа да аманаты – «иннетигиз, сёзюгюз, ишигиз бла да халкъ насыбы ючюн кюрешигиз» - Мурадиннге къыблама болгъанлай къалады.
   
«...Поэзияны тенгизине кёбле киредиле. Алай Кязим айтханлай, джалан да джюреклерин къайыкъ этип киргенле ётерикдиле ол тенгизден. Мени акъылыма кёре, Мурадин бизни аллай поэтлерибизден бириди – эртде закийлик берилген азмыч назмучуларыбыздан бири»,– деб джазгъанды Бабаланы Ибрахим Мурадинни юсюнден.

«Къанатлыча, кёксюл кёкде учалсам,
Джарлы халкъгъа тюзлюк излей кетерем.
Эй, халкъ чекген къыйынлыкъны айталсам,
Бу дунияда муратыма джетерем».

Бу тизгинлени уа бизни къарачай Джыр-Назму юйюбюзню имбашларында тутхан, ёлюмсюз Джырчыбыз, Шайырыбыз Семенлени Исмайыл (Джырчы Сымайыл) айтханды.

Кязим хаджини, Джырчы Сымайылны да аманатларына-осиятларына тюз бола джашайды, ишлейди Ёлмезланы Мурадин. Аны Сёзю халкъгъа тюзлюк излей, тенгизден-теркден ётгенди, халкъ чекген къыйынлыкъланы айталгъанды. Джазыучу адамгъа уа андан уллу насыб къайда.
 
Дуниядан кетген уллу къаламчыларыбыз – Кязим, Сымайыл, Къайсын, Мусса, Ибрахим – рахат болургъа боллукъдула: аладан кёчген байракъ деменгили къолдады.

Лайпанланы Билал,
Къарачай-Черкес Республиканы Халкъ Поэти,
Къарачай-Черкес Кърал Университетни сыйлы доктору,
Миллетлеарасы Тюрк Академияны сыйлы академиги,
Россияны эмда Норвегияны джазыучу союзларыны юйеси.


ЁЛМЕЗЛАНЫ  МУРАДИННИ ЧЫГЪАРМАЛАРЫ

КИТАБЛАРЫ / КНИГИ/ :

   1. «Джугъутур ызла»  / «Турьи тропы» /, кн. изд. «Эльбрус», 1977.
   2. «Кюн – къол аязы тангымы» / «Солнце – ладонь моего утра» /, кн. изд.    Эльбрус», 1983.
   3. «Акъ киштикчик»  / «Белый котенок», для детей/, кн. изд. «Эльбрус», 1984.
   4. «Эрирей» / «Эрирей», на русск. яз./, кн. изд. «Эльбрус», 1986.
   5. «Билляча» / «Билляча», для детей/, кн. изд. «Эльбрус», 1989.
   6. «Джашырын тала» / «Тайная поляна» /, кн. изд. «Эльбрус», 1991.
   7. «Таш макъа бла джауумчукъ» / «Черепаха и дождик», для детей  на русск.  и балк. яз./, кн. изд. «Эльбрус», 1993.
   8. «Гыллыу, гыллыу, гыллыуча» / «Летят, летят качели» /, для детей, кн. изд. «Эльбрус», 1997.
   9. «Акъ джугъутур» / «Белый тур» /, кн. изд. «Эльбрус», 1999.
   10. «Гошаях бийче» / «Княгиня Гошаях» /, кн. изд. «Эльбрус», 2003.
   11. «Бош, бош, бош алай» / «Просто, просто, просто так» , для детей/, кн. изд. «Эльбрус», 2005.
   12. «LE SANG ET LA CENDRE» («Кровь и пепел») на фр. яз. Париж, 2008

ПЬЕСАЛАРЫ / ПЬЕСЫ

    1. «Гошаях бийче» / «Княгиня Гошаях» /. Премьера спектакля состоялась в декабре 1999 года в Нальчике.
    2. «Тахир бла Зухра» / «Тахир и Зухра» /. Премьера спектакля  состоялась в июне 2002 года в Нальчике.
    3. «Урланнган   джырчыкъ»  / «Украденная песенка» /,   для  детей.  Журнал    «Минги Тау»   №№ 1 - 5, 1997.
    4. «Къан бла кюл» / «Кровь и пепел» /. Новая пьеса.
    5. «Душман керекди!» («Требуется враг!»). Новая пьеса.

КНИГА ПЕРЕВОДОВ

    1.  Омар Хайям. Рубаи. На карачаево-балкарском
 
 
ЁЛМЕЗЛАНЫ МУРАДИН

Ёлмезланы Муссаны джашы Мурадин Къазахстанны Талды-Курган  тийресини  Киров  районуну  Эрназар  деген  элинде  1949 жылда 20 мартда кёчгюнчюлюкде туугъанды.

1958 жылда Мурадинни атасы Мусса юйюрю бла туугъан джерине къайытады. Алай а, туугъан    элин – Къызгенни (ол элде эки юйден сора, сюелген юй джокъ эди) джангыртыргъа эркин этмейдиле да, бир къауум басханчы юйюр бла ол Экинчи Чегемде тохтайды.

Мурадин,  орта школну бошагъандан сора,  Москвада М. Горький атлы Адабият институтну тауусханды.

Ёлмезланы Мурадин онеки назму китаб бла беш пьесаны авторуду. Ол «Батырас» деген эпикалы поэма да джазгъанды. Китабларындан тёртюсю бла пьесаларындан бири сабийлеге аталгъанды. Аны сабий поэзиясы малкъар литературада энчи джер алгъанын да чертирге керекди.
 
Мурадинни назмуларын огъай, джомакъларын огъуна азбар айтхан сабийле аз тюлдюле. Ёлмез улу сабий поэзиябызны культурасын бек мийикге кёлтюргенди.

Мурадинни «Гошаях бийче» деген трагедиясына Малкъарда, Къарачайда да бек сюйюб къарагъандыла. Ол трагедия «Туугъанлыкъ» деген Халкъла арасы тюрк театрланы фестивальларында да махтау алгъанды. Аны «Тахир бла Зухра» деген трагедиясы уа «Театр без границ» деген фестивальда (2002) бек иги пьесагъа саналып Диплом бла саугъаланнганды.

2008 жылда уа Мурадинни «Къан бла кюл» («LA SANG ET LA CENDRE») деген драмасы Парижде француз тилде энчи китаб болуп чыкъгъанды. Аллай дараджагъа къабарты-малкъар джазыучуланы ичинде Мурадин биринчи болуб джетишгенин чертиб айтыргъа тыйыншлыды.

Андан сора да, Ёлмезланы Мурадин Омар Хайямны закий рубайятларын бизни тилге уста кёчюрюб, поэзияны сюйген таулу окъуучулагъа сыйлы саугъа этгенди. Япон, чын (къытай), корей, тюрк поэзиядан да кёб назму кёчюргенди Мурадин.

Ёлмезланы Мурадин бюгюнлюкде бизни бек иги лириклерибизденди, илхамлары имбашларында джюрюген поэтлерибизденди.
 
Ол СССР-ни Джазыучуларыны союзуну члениди. КъМР-ни Кърал саугъасыны лауреатыды.                                                        

 
. . . .
О сайте

1991-1998 выходила газета «Юйге Игилик» («Мир дому твоему»). 1998-2003 издавался журнал «Ас-Алан». Они отражали жизнь, историю и реабилитационные движения  репрессированных народов. По объективным причинам мы вынуждены были остановить их издание.   Теперь мы решили возобновить «Ас-Алан», на этот раз в электронном варианте.


Цели и задачи остаются прежними – освещение жизни репрессированных народов; ознакомление цивилизованного мира с их современным состоянием, культурой, проблемами их бытия и места в этом сложном мире.



© 2008 Ас-Алан
По всем вопросам обращаться на
bilallaypan@hotmail.com