Первая страница Статьи История КЪАДАУ ТАШ эмда МУХАММАД-АМИН
КЪАДАУ ТАШ эмда МУХАММАД-АМИН Печать E-mail
17.11.2009 21:40

 

Cылпагъарланы Мухаммад-Амин
 
КЪАДАУ ТАШ эмда МУХАММАД-АМИН

Алгъаракъда, кёблеча къайгъырыб, мен да бир макале джазгъан эдим – Къарачайны Къадау Ташына (Къарчаны Ташы деб да айтадыла анга) къоркъуу тюшгенини юсюнден. Аллахха шукур, Къадау Ташха сагъайыб, алайын джарашдырыргъа миллетибизде бир адам табылгъанды – Мухаммад-Амин, Сылпагъарланы Буниаминни джашы. Сау болсун, кёб джашасын миллет ишни баджаргъаны ючюн.
 

Белгили алим Шаманланы Ибрахим тарихден хапар айтады
 
Къарачай къралны къурагъан Къарча башчыбыз бу джулдуз Ташха таяныб, Халкъыбызны, Джуртубузну сакълар, джакълар джанындан оноу этиучю болгъанды дейдиле. Не эсе да, эндиги башчыларыбыз, Къадау Ташха таяныб тюл, Акъ Юйде джумшакъ таянчакъ шиндиклеге таяныб, оноу этедиле. Оноулары да джуртну, халкъны къоруулау, айнытыу тюлдю. Аланы миллет ангылары, тарих эслери джокъду. Ансы, Къадау Ташны къутхарыу Мухаммад-Аминнге нек джете эди? Миллетибизни тарих-маданият эскертмесин эсебге алдырыб, къралны кючю бла сакъланырча этерге керек тюлмю эди? Энтда этерге керекди аны – алайсыз Къадау Ташха къоркъуу тюшгенлей турлукъду. Аллай зат этилмегени себебли, джол ишлейбиз деб, джолну тюз Къарчаны от келилерини юсю бла бардырыб, джау этмезликни этгендиле: джокъдула энди Къарчаны келилери. Алгъаракълада джарым моллала Джуртда Джангыз Терекни кесиб къурутхандыла. Ол джюзле бла джылланы ёсген Сыйлы Терекден бир къарачайлы кесине юй ишлегенди. Ишлеб, ичине киргени бла, Кёк чамланыб, юйюн, кесин да уруб кюйдюргени халкъны эсиндеди алкъын.
 
Къарачай къралны (1428-1828 джылла) къурагъан Къарчаны сураты Къадау Ташны къатында.
(Суратны салгъан сау болсун. Джазыуну джазгъан а терс джазгъанды:
Къарча къарачай, малкъар халкъланы башчысы тюлдю, Къарачай-Малкъар халкъны башчысыды;
Къарачай-Малкъар эки халкъ тюл, бир халкъ болгъанын ангыларгъа эртде заман джетгенди).

Кърал къуллукъда ишлеген башчыларыбызны эс бёлмегенликлеринден, тюненеги тарих-культура эскертмелерибиз къой, бюгюннгю тау эллерибиз чачылыб, тилибиз огъуна къуруб барады. 1990-чы джылладан бери къарачай тил бла адабиятдан дерс китабла чыкъмагъанны орнундадыла. Алимле илму тинтиулерин китаб этиб чыгъаралмай, джазыучула да къол джазмаларын басмалаталмай, къара азаб чегедиле. Китаб джазаргъа болумлары джетген адамла, джазгъанларын басмалатыргъа ачхалары болмай, иш адамлагъа джалынчакъ болуб айланадыла. Республиканы башчылары халкъларына сагъыш этген адамла болсала, бу халгъа джетерми эдик биз?
 
Къарча бла халкъы бир-бирине къарай...

«Башчыланы терслеб нек тураса хаман?» деб, манга аууз джетдиргенле да боладыла. Эй шохларым, аланы терслемей, кимни терслейик? «Оноу керекли бир эл тюб болду» деб нарт сёз бар шойду. Оноулары тоноу болгъан башчыла бир элни  къой, бир уллу къралны огъуна тюб этгенлерине шагъатбыз.

Къадау Ташны къатында тамада тёлю
 
 Шимал (Кузей) Кавказда талай миллет джумхуриет-республика барды. Алада эм къарыусуз, не джаны бла да эм тёбенде тургъан – Къарачай-Черкес республикады. Кимдеди да терслик? Башчыладады. Къалгъан миллет джумхуриетлени тамадалары халкъларына да сагъыш этедиле, бизникиле къуру кеслери къайгъылыдыла. Палахны башы – 1943 джыл Сталин къурутхан энчи Къарачай област ызына къуралмагъанындады. Аны къуратмагъан да кесибизни къарачай башчыладыла. Джыйымдыкъ, къатышхан Къарачай-Черкес областда уа халкъла, адамла къатышыб, орус тилли бир джамагъат бола барадыла. Алай а, башчылагъа сени дининг, тилинг, адетинг, джуртунг – не. «Къасабчыгъа мал къайгъы, джарлы эчкиге джан къайгъы» дегенлейди иш. Халкъ – джан къайгъылы, оноучула да – ачха-бочха къайгъылы. Культурабыз не халда болгъанын, башха халкъла бла да тенглешдире, кёргюзтюрге излейме.

Къарачай-Черкес республикада саны бла эм уллу халкъ – къарачайлыладыла. Президент да къарачайлыды, парламентде да къарачайлы миллет ёкюлле къалгъанладан асламдыла. Алай болгъанлыкъгъа, къарачай халкъ санына кёре юлюшюн алалмайды.
 
Къадау Ташны джангыдан ача:  Сылпагъарланы Мухаммад-Амин, шайыр Мамчуланы Дина,
академик Залиханланы Михаил, президент Эбзеланы Борис 
 
Къарачай тилде бир дерги-журнал чыкъмайды. Бир къарачай газет барды да, ол да ыйыкъгъа къуру эки кере чыгъады. Башында айтханыбызча, школлада-окъуллада окъутургъа къарачай тил бла адабиятдан дерс китабла чыкъмагъанлы 20 джыл. Кюнюне талай такъыйкъа сёлешген TV-ден, радиодан не хайыр? Сакъла бу болумда къалай сакъларыкъ эсенг да ана тилинги.

Къабартыны чоту уа къалайды? Кереклиси тенгли дерс китабла, суратлау китабла чыкъгъанлай турадыла. Хар ай сайын чыкъгъан журналлары, кюн сайын чыкъгъан газетлери барды. Къалгъан затлары да анга кёре. Терк башы Тегейде да хал алайды. Адам саны бизден эки къатха аз адыглада да (Адыгея республика) газетле, китабла кереклиси тенгли бир чыгъадыла. Къыйын болумда тургъан Чеченде, Ингушда, Дагъыстанда да халкъларына джетер чакълы бир китаб, журнал, газет басмаланады. Бир джерде да болум биздеча къарыусуз тюлдю. Сора, кимни терслейик, башчыланы терслемей?
 
  Къадау Ташны керамат кючю президент Эбзе улугъа Къарча кибик башчы болургъа болушурму?

Къарачайда туугъандан ёлген кёб болуб башлагъанды. Юйдеги къурарыкъ джашла, къызла, джуртда иш табмай, тышына тёгюлгендиле. Тышындан а – эрмен, курд, азербайджан, дагъыстан къауумла къуюлгъандыла бери. Алайсыз да джыйымдыкъ республика, андан да бек къатыша барады. Хоншу джумхуриетледеча, бизде джаш тёлюге Джарыкълыкъ Юйле, Спорт къалала ишленмейдиле. Джаш тёлю джыйылырча, спорт бла, культура ишле бла кюреширча болмаса – анга бир джол къалады: ичкичилик, хаулелик, аманлыкъ – айтыргъа тайгъакъ джол.

Мындан ары къалай боллукъ эсе да, кърал салгъан башчыладан, къуллукъчуладан бюгюнлеге дери халкъыбызгъа-джуртубузгъа заран болгъан болмаса, хайыр болмагъанды. Алай болмаса эди «джуртубуз тоналады, сатылады; халкъыбыз, бийсиз чибинлеча, чачыла, тили, адети къуруй барады» деб, джарсыб турмаз эдик.    

Быллай болумда халкъларын эсгерген иш адамла чыгъа келгенлери барыбызгъа да къууанчды. Энди ышаныу джангыз алагъады. Ким биледи, аллай джашладан бири оноугъа келсе, башчы болса – иш тюзелиб да кетер эди.

 

 

Къадау Ташдан къарыу ала джаш тёлю...

 

Сылпагъарланы Мухаммад-Аминнге разылыкъдан сора, бир айтырым: Къадау Ташны алай джарашдырыргъа къолунгдан келген, Джуртда Джангыз Терекге да бир сагъыш этерми эдинг? Ол кеси кесилгенликге, аны тамырындан зыгытчыкъ чыгъыб келеди деб эшитгенме. Керти алай эсе, тёгерегин бегитиб, Джангыз Терекге да бир джашау берирми эдинг? Алай эталсанг, Таш бла Терек сагъынылгъанлай, сени атынг да сагъыныла, къалгъанлагъа юлгю бола турлукъду. Алай болса да, къолдан келгенни эте бараса. Халкъым деген адамланы халкъ да унутмайды. Сылпагъарланы Доммайчыны атыча, сени атынг да миллетибизде сый бла джюрюгенлей турлукъду.

Къысха сёзюмю Къарчагъа атагъан назмум бла тамамларгъа излейме.

Къарча

Ана тилими тузун джаладым
Туугьан джерими сууун ичер ючюн.
...Къадау ташха къабланыб джыладым:
Джашадым, ёлдюм ма бу джер ючюн.

Джюрегими кесим кесдим, таладым
Дуния малгьа алданмасын деб.
Сезимлериме къатылыб турдум
Джуртха сюймеклик алда болсун деб.

Халкъымы кёбюсю къырылыб,
Атасыз-анасыз, джуртсуз къалгьанымда да,
Ёксюзме, эссизме, насыбсызма дерге
Ана тилибизге ырысладым.

Ана тилимде табдым халкъымы
Къанын-джанын, ёлгенин-сауун да,
Ана тилимде табдым джуртуму
Агьачын-ташын, доммайын-бууун да.

Ол – къыбылада да къыблама болду
Тарихибизни кёргюзтюб тургьан,
Ол къыямада да къыблама болду
Къутулур джолубузну кёргюзтюб тургьан.

От тёбеси болуб да къалды
Ишлеген юйюбюз, джыйгьан байлыгьыбыз.
Тенгизде батмады, тюзде къалмады
Ана тилибиз – байрагьыбыз.

Ана тилибиз сакълады бизни,
Биз да кюрешдик сакъларгъа аны.
Кимлеге болса да къошулуб къалмай,
Аны сыйладыкъ. Аны ючюн сайладыкъ
Джуртубузну – мийик тауланы.

Талай кере тюшдю бизге джуртсуз къалыргъа,
Анча кере хорлам бла къайытдыкъ. 
Ана тилибиз саулукъда         
Ёлмезлигибизни ангыладыкъ.

Ана тилими тузун джаладым
Ата Джуртуму сууун ичер ючюн.
...Къадау Ташха къабланыб джыладым –
Туугъаным, ёлгеним да ма бу джер ючюн.
 
. . . .
О сайте

1991-1998 выходила газета «Юйге Игилик» («Мир дому твоему»). 1998-2003 издавался журнал «Ас-Алан». Они отражали жизнь, историю и реабилитационные движения  репрессированных народов. По объективным причинам мы вынуждены были остановить их издание.   Теперь мы решили возобновить «Ас-Алан», на этот раз в электронном варианте.


Цели и задачи остаются прежними – освещение жизни репрессированных народов; ознакомление цивилизованного мира с их современным состоянием, культурой, проблемами их бытия и места в этом сложном мире.



© 2008 Ас-Алан
По всем вопросам обращаться на
bilallaypan@hotmail.com