Первая страница Статьи Публицистика ДЖАШАУ-ЁЛЮМ БАЗМАНДА
ДЖАШАУ-ЁЛЮМ БАЗМАНДА Печать
10.01.2010 16:57

Бек къыйын заманла келгендиле. Дуния къатышхан сагъатда уллу халкъла да абызырайдыла, гитче халкъла уа джашау-ёлюм базманнга минедиле. Кюн аманда джол тюзетирик адам болмаса, халкъ да – къой сюрюуча – къаядан къуюлуб, не да, чачылыб, итлеге, бёрюлеге аш бола, тас болуб кетерге боллукъду. Бюгюнлюкде аллай къоркъуу бармыды бизни халкъгъа?

Бизни халкъны джашаууна бюгюнлюкден уллу къоркъуу джангыз эки кере тюшгенди. Ала да:
1.14-чю ёмюрде Темир (Тимур) Алан къралыбызны къурутуб, халкъыбызны сау къалгъан кесегин да джесирге сюрюб кетген кёзюу.
2.1943-чю джыл Сталин халкъыбызгъа джетдирген сойкъырым-сюргюн.

Аллах джазыкъсыныб, эки кере да Джуртуна – Минги Таууна, Кавказына – къайыталгъанды халкъыбыз. Алай а, халкъыбызгъа  келген ёлюм къоркъуу – башха тюрлюдю бюгюн.


Бюгюнлюкде къазауат этиб, кюч бла туугъан джерибизден киши да айырмайды бизни. Сойкъырым-сюргюн этиб, джуртсуз, тилсиз, динсиз эте тургъан да джокъду. Бюгюн къралны миллет политикасы башха тюрлюдю – кёзге илинмеген хыйла мадарла бла ууакъ халкъланы ассимиле этиу, орус маталлы этиу. Алай демек:

1. аланы («кеслерини разылыкълары бла!!!») миллет автономияларын къурутуу;
2. аланы миллет ангыларын, тарих эслерин къурутуу;
3. ала Ата джуртларын кеслери къоюб кетерча этиу;
4. ала Ана тиллерин кеслери керексизге санарча этиу;
5. ала динлеринден кеслери сууурча этиу;
7. аланы адам санлары ёсмезча этиу;
8. аланы башхала бла къатышдырыб, къан-халкъ тазалыкъларын къурутуб, джыйымдыкъ джамагъат этиу.


Ассимиле сиясетни-политиканы бу тюрлюсю – бюгюннгю формасы – 1957-чи джыл башланнганды Къарачайда. Ол джыл – къарачай халкъ 14-джыллыкъ сталинчи сюргюнден Джуртуна къайытхан джыл эди. Сюрюлген-кёчюрюлген халкъланы ызларына къайтарыу – совет къралны игилигинден, ол халкълагъа джан аурутханындан тюл эди. Заман алайгъа келген эди – совет къралны башчылары къайсы къралгъа барсала да, алагъа ол проблема айтылгъанлай тура эди: «Сталинни къурутдугъуз, Сталинни миллет политикасын а нек тюрлендирмейсиз, сюрюлген халкъланы джуртларына нек къайтармайсыз?». Халкъланы джуртларына къайтарыу – къралла арасы болум бла байламлы эди. Аны юсюне, кёчюрюлген халкъла кеслери да, тыш къраллада диаспоралары да, хахай этгенлей тура эдиле.

Алай бла, 1957-чи джыл Джуртуна джыйылгъан эди къарачай халкъ. Кърал халкъны Джуртуна къайтаргъанлыкъгъа:

1. Аны къраллыгъын – алгъыннгы Къарачай автоном областны – ызына къуратмады; тили, халиси да башха болгъан Черкес областха къошуб, Къарачай-Черкес област этди.   

2. Халкъны тау эллерине джибермей, Черкесскни тёгереги тюз джерледе джерлешдирирге кюрешди;

3. Тау эллени айнытыр джанындан тюл, тюб этер джанындан политика бардырылды; Сюргюнден къайытхан къарачай халкъны джуртуна джерлешдирирге кърал берген ачханы областны тамадалары Черкесск шахар бла черкес районлагъа чачдыла – хазна къарачайлы джашамагъан джерлеге. Тау элледе бюгюннгю джашаугъа келишген таблыкъла къуралмадыла. Аны юсюне, ёмюрде мал бла кюрешиб, мал бла байыныб келген къарачай халкъгъа мал тутаргъа къоймадыла. Хар юйюрге бир ийнек, бир тана, беш-алты къой тутаргъа эркинлик бар эди джангыз. Къарачай тиширыула къол къыйынларын – джюнден эшген затларын – тышында саталмазча бегимле-буруула чыгъаргъан эдиле кърал органла. Ёсюб джетген, джаш къауумгъа да юй ишлерге джер бермей эдиле. Алай бла, заманында юйленнген аз болду, сабий туугъан да анга кёре.

4. Джуртуна къайытхандан сора 50 джылны ичинде да, къарачай халкъ айныялмады, кереклисича аякъ юсюне туралмады. Алай нек болгъаныны чурумларын башында айтдыкъ. Совет кърал чачылгъандан сора уа, алгъыннгы орус патчахлыкъны эки башлы къушу, къайытыб келиб, тахтагъа къонду – аны бла бирге ууакъ халкъланы къурутуу политика да. Уллу къралны оюлгъаны ууакъ халкълагъа бютюн да бек татыды.


Бюгюн Къарачайны башына тюшген юч уллу палах барды – алагъа къаршчы кюрешмесек – ол юч палах бизни миллетни тюб этерикди.

Биринчи палах. Ёмюрлени узагъына къарачайчылыкъны сакълаб келген таза тау къарачай элле чачылыб барадыла.  Адетни, намысны, тилни да сакълаб тургъан ала эдиле. Сабий туугъан да элледе аслам болуучусу кимге да белгилиди. Мен ёсген элде – Къызыл-Къалада – 1970-чи джыллада школда 300-ге джууукъ  сабий окъуй эди. Бюгюнлюкде школгъа барыргъа сабий табылмайды. Джаш тёлю тау эллени къоюб, ёзенле аягъына, тюзлеге – джашаугъа табыракъ джерлеге джайылгъанды. Шахарлада уа тилни, адетни сакълагъан бек къыйынды. Алкъын элле бла байламлылыкъ юзюлмегенди, ол юзюлгенлей а – джуртсуз, тилсиз къауумгъа буруллукъду къарачай халкъ. Эллери сакъланмай – къарачай халкъ сакъланныкъ тюлдю. Оноучу-къуллукъчу къауум да, интеллигенция-айдын къауум да, имамла-динчиле да бюгюн бирлешиб кюрешмесек, тамбла кеч боллукъду: халкъны-элни чачылгъаны тынчды, артда аны бирге джыйгъан къолдан келмезлик ишди. Эл-джер эм ач джыллада да къарачай халкъны ёлюмден сакълагъанды. Не джаны бла къарасакъ да – элсиз-джерсиз бизни халкъ кёб заманнга чыдарыкъ тюлдю – башхаланы (орусну) ичинде эририкди, тас боллукъду.

Экинчи палах биринчи бла байламлыды. Къарачай халкъны адам саныны ёсюую, азгъа бурулгъандан да озуб – тохтаргъа джетгенди. Туугъандан ёлген кёб болуб башлагъанды. Орта тергеу бла хар бир къарачай юйдегиде эки сабий болады бюгюн. Юйдеги къурамай, джыллары уа 40-50-ден атлагъан джашла, къызла халкъда кёбдюле. Бу барыудан барса, бир ёмюрге да чыдарыкъ тюлдю къарачай халкъ. Бизнича сюргюнню-сойкъырымны сынагъан, бюгюн бизден да къыйын болумда тургъан чечен, юнгюш халкълада сабий туугъан тёрт-беш къатха кёбдю бизден. Орта тергеу бла, вайнах юйюрде 9-10 сабий болуучанды. 1940-чы джылгъа дери Къарачайда да алай эди хал. Энди бизге не болгъан эсе да. Бу бютеухалкъ проблемады. Бютеу халкъ сагъайыб, бу проблеманы бир джанына этмесек, тамблабыз джокъду бизни.

Ючюнчю палах. Джаш тёлю ана тилинде окъуялмай, джазалмай, сёлешалмай тебрегенди. Бу затда Къарачай-Черкес республиканы башчыларыны терсликлери бек уллуду. Халкъланы тиллерин, культураларын айнытыу борчну кърал кесини юсюнден тайдырыб, миллет республикаланы боюнларына салгъанды. Аны себебли – тилибиз, культурабыз джукълана бара эсе – гюнах кесибиздеди, тамадаларыбыздады.

Къарачай-Черкес республикада эм уллу халкъны – къарачай халкъны – ана тили, культурасы ёле турады десек – ийнанмазлыкъла да табылырла. Шимал Кавказны республикаларыны джангыз биринде да болум биздеча оу тюлдю.

Къарачай тилде джангыз бир газет чыгъады. Аты да «Къарачайды». Аты бар да кеси – джокъ. Ыйыкъда эки кере чыкъгъан газет – ол газетмиди? Газет кюн сайын чыгъаргъа керекди – алайсыз ол борчун толтураллыкъ тюлдю. «Къарачайлыла джангыз газетлерин да алыргъа излемейдиле» дейдиле. Не ючюн деб а, киши сормайды. Башха газетледен, ТВ-ден, радиодан, интернетден бютеу джангылыкъланы билиб бошагъан окъуучу, ыйыкъда эки кере чыкъгъан газетни алыб, несин окъурукъду? Республикада эм уллу халкъны газети ыйыкъгъа беш кере нек чыкъмайды?

Къабарты-Малкъарда орус тилде, къабарты тилде, малкъар тилде да газетле ыйыкъгъа беш кере чыгъадыла. Адыгеяда, Тегейде, Дагъыстанда, Чеченде, Юнгюшде – къалгъан республикаланы барында да газетле да, журналла да, суратлау китабла да, дерс китабла да тыйыншлысы чакълы бир чыкъгъанлай турадыла. Бизде уа?

Къарачай халкъны джангыз газетини чыгъыуу – ыйыкъгъа эки кереди. Журнал деген зат а джокъду. Китаб чыгъыу – джокъну орнунда. Дерс китабла чыкъмагъанлы – 20 джыл. Школлада не бла окъуй болурла сохтала? Къарачай тил бла адабиятдан дерслеге берилген заман джылдан джылгъа аздан аз бола барады. 20 джыл – джангы джазыучу къошулмагъанлы. 20 джылгъа школну бошаб, эки джаш тёлю ёсюб джетгенди. Ана тиллеринде гитчеликден окъуй, джаза юренмеген сабийле – артда ёмюрде да юренмезле анга. Къарачай-Черкес кърал университетде къарачай тил бла адабиятдан устазланы хазырлау да тохтарыкъ болур – ол усталыкъгъа окъургъа излеген, ол факультетге кирирге излеген адам аз болгъаны себебли. Кафедра да джабыллыкъ болур. Былай барса, школлада да ана тилден дерслени къурутурла. Ахыры – тилни, халкъны ёлюмю бла бошалыр. Манкъурт болуб бошамагъан эсек – бу затха къаршчы турургъа керекбиз.

Къарачай-Черкес республиканы башчыларыны сансызлыкъларындан, интеллигенциябызны-айдынларыбызны болумсузлукъларындан, джамагъат организацияланы къарыусузлукъларындан, миллетёкюлле-депутатла да бу сорууну ёрге кёлтюрмегенлеринден – ана тилибиз ёле турады. Тили ёле эсе уа – халкъ кеси да ёледи. Халкъыбызны, тилибизни, джуртубузну сакълар, джакълар джанындан джукъ этмегенле, бирер тюрлю чурум бла тынгылаб тургъанла – къаллай адамлабыз, къаллай къарачайлылабыз, къаллай муслиманлабыз биз?

Къарачай тилде джазгъан джазыучула тынгылаб турсала, къарачай тилден окъутхан устазла тынгылаб турсала, къарачай тил бла адабиятдан устазланы хазырлагъан университет тынгылаб турса, тилни, адабиятны тинтген алимле тынгылаб турсала – кимди бизни къайгъыбызны этерик?

Къарачай-Черкес республикада саны бла эм кёб халкъ – къарачай халкъды.
Республиканы президенти – къарачайлыды.
Парламентни депутатларыны-миллетёкюллерини кёбюсю – къарачайлыды.
Аланы барындан да не хайыр – къарачай эл, къарачай тил, къарачай культура тюб бола тура эселе. Алай демек – биз – ёле тургъан халкъбыз. Кимдеди терслик?
 
Терслик а – балтада, сабда да. Эм терс – оноучу-къуллукъчу къауумду. Къарачайны аты бла бирер къуллукъгъа илиниб, халкъларына уа къайгъырмагъан къауумду эм гюнахлы. Ала борчларын толтурсала – биз бу болумгъа джетерик тюл эдик.

Экинчи терс а – халкъ кесиди: ана тили ючюн ёрге турмагъан, хахай этмеген. Халкъ чамлана башласа, халкъны бойнунда тургъан башчыла-къуллукъчула, къалтырай башларыкъдыла, керекли ишлени да этерикдиле. Алай болмаса уа – ала къуллукъларындан кетерге керекдиле. Халкъны тёзюмю бла, джашауу бла да къаллай бир ойнаргъа боллукъду?

Башчыла халкъны халкъгъа санамагъанлары, аны джарыллыгъын кёрмегенлери –  халкъ кесини кючюн-къарыуун кёргюзтмегени ючюндю. Кесини тилин, культурасын сакъларгъа, айнытыргъа халкъны эркинлиги барды – ол къралны Конституциясында –Анаясасында джазылыбды. Ол эркинликге буруу болгъанла бла кюреширге да барды халкъны эркинлиги. Халкъны тилин, культурасын ёлтюрюу – халкъны кесин ёлтюрюудю.

20 джылны тынгылаб турдукъ. Энтда 20 джылны тынгылаб турсакъ – тилибизни тас этерикбиз, аны бла бирге – халкълыгъыбызны да. Не ёрге турлукъбуз да – Халкъ боллукъбуз, не тынгылаб турлукъбуз да – талкъ боллукъбуз. Кесин къарачайлыгъа санагъан джангыз бир адам – бу соруудан бир джанында къалыргъа мадары джокъду.

Бу джазгъанымы мен хар бир тюз къарачайлыгъа эмда оноуда-къуллукъда тургъан къарачайлылагъа – барына джибереме. Зор-джол бла болса да, болумну тюрлендирирге керекбиз – бизни халкъыбыз Джуртунда тили, адети бла ахырзаманнга дери джашаргъа керекди. Башха халкъла сакъланыб, биз а тюб болуб кетерча, не къыйынлыгъыбыз барды бизни? Ол къыйынлыкъ къайдан, неден, кимден, къалай, не ючюн келгенин биле эсек а – аны  тайдырыр джанындан кюрешейик. Барыбыз да – энчи-энчи, биригиб да.

ЛАЙПАНЛАНЫ БИЛАЛ,
Къарачай-Черкес республиканы халкъ поэти,
Къарачай-Черкес кърал университетни сыйлы доктору,
Миллетлеарасы Тюрк академияны (МТА)  сыйлы юйеси

 

 
. . . .
О сайте

1991-1998 выходила газета «Юйге Игилик» («Мир дому твоему»). 1998-2003 издавался журнал «Ас-Алан». Они отражали жизнь, историю и реабилитационные движения  репрессированных народов. По объективным причинам мы вынуждены были остановить их издание.   Теперь мы решили возобновить «Ас-Алан», на этот раз в электронном варианте.


Цели и задачи остаются прежними – освещение жизни репрессированных народов; ознакомление цивилизованного мира с их современным состоянием, культурой, проблемами их бытия и места в этом сложном мире.



© 2008 Ас-Алан
По всем вопросам обращаться на
bilallaypan@hotmail.com