Первая страница Статьи Публицистика ЭМ КЕРЕКЛИ, БОЛДЖАЛСЫЗ ЭТИЛИРГЕ КЕРЕКЛИ ИШ
ЭМ КЕРЕКЛИ, БОЛДЖАЛСЫЗ ЭТИЛИРГЕ КЕРЕКЛИ ИШ PDF Печать E-mail
30.01.2010 17:48
Халкъны тыш дуниясы бла ич дуниясы бир-бири бла къысха байламлыдыла. Тыш дуниясы тюрленнгенлей, ич дуниясы да тюрлениб башлайды халкъны. Тау халкъны къум тюзлеге джерлешдирсенг – талай замандан аны халиси да, таб тыш къарамы да тюрлениб тебрейдиле. Аны кибик, халкъны ич дуниясын тюрлендирсенг – ол тыш дуниясын да тюрлендириб башлайды.

Бизни халкъ, джууукъ тарихибизде огъуна, ол эки палахны экисин да сынагъанды.

Биринчи кере, 1917-чи джылдан 1943-чю джылгъа дери, халкъыбызны ич дуниясын большевикле – «джангы адам, джангы джамагъат, джангы дуния къураучула» – тюрлендириб кюрешгендиле. Миллетни къолундан сауутун-сабасын, аякъ тюбюнден джерин сыйыргъандыла, зор бла колхозлагъа (ара мюлклеге) джыйгъандыла. Динин, адетин, намысын къурутургъа кюрешгендиле. Халкъны «бай-джарлы», «къул-ёзден» деб, сыныфлагъа, къауумлагъа юлешиб, бир-бирине юсдюргендиле, бир-бирин кесдиргендиле. Ол да кёллерине джетмей, айрылыкъны ууун юйюрлеге да джайгъандыла. «Тиширыуну башына эркин этиу» деб, эр бла къатынны бир-бирине къаршчы этгендиле, юйледе-юйюрледе джюрюген адетни, адебни-намысны бузгъандыла. Алай а, тамыры туугъан тауларына, динине, тарихине, адетлерине кючлю бегиб тургъан халкъ, коммунистле умут этгенча, терк тюрленирге унамагъанды.
 

Экинчи кере, сталинчи джорукъ халкъыбызны ич дуниясы бла къазауат этген бла тохтамай, тыш дуниясын тюрлендириб кёргенди.  1943-чю джыл миллетибизни джуртундан айырыб, тутмакъ этиб, сюрюб барыб, 558 кесек этиб, Орта Азияны тюзлерине чачханды. Алай а, джарымы къырылгъанында да, эркинликсиз, джуртсуз, тилсиз болуб тургъанында да, халкъ 14 джылгъа къуруб къалмагъанды, чыдаялгъанды.

Тёнгеги, джюреги да джарадан, табдан толу халкъ, мадар болгъанлай, 1957-чи джыл мыллыгын джуртуна – Кавказына атханды. «Къобанны ташын джалан, сууун ичиб турсакъ да – тирилликбиз анда» дегенди. Джаралы къаблан да, джуртунда дарман хансланы чайнай да, джарасын джалай, сау болуб кетеди алай. Джетгенди халкъыбызны сюргюнден Джуртуна къайытыргъа миллет ангысы да, тарих эси да, рух кючю да. Дуния малгъа алданыб, анда къалыб кетгенле уа – кими къазах, кими къыргъыз, кими ёзбек бола барадыла. Туугъан джуртдан эсе тойгъан джуртларын сайлагъанла, ёмюрде да насыблы болаллыкъ тюлдюле. Аланы палахлары сабийлерине да джетеди. Ол да бир дерс болургъа керекди бизлеге. Джуртсуз халкъ – халкълыгъын тас этеди.

Алай а, халкъыбызны джуртуна къайыталгъан асламысын да, тау эллерине иймей тыяргъа кюрешгендиле – Пашинскени (Черкесскни) тёгерегинде тюзлеге орнатыб, оруслула бла къатышдырыб, ассимиле этер оюм бла. Аны ючюн къуратмагъандыла ызына Къарачай областны, аны ючюн къошхандыла Черкесге. Сюргюнден къайытхан къарачай халкъгъа буюрулгъан ачханы  да, къарачайлылагъа бермегендиле – Черкесск шахаргъа, черкес районлагъа чачыб къойгъандыла. Тау эллерибиз айнымазча этгендиле, бир къауум элибиз а, чачылгъанлай турады бюгюн да. Алай бла халкъны джуртунда да джуртсуз этиу политика-сиясет бардырылгъанды.

Халкъыбызны саны ёсмез ючюн да кёб тюрлю амалла этгендиле.
1.Адамлагъа юй ишлерге джер бермей, халкъ да джетген сабийлерин заманында юйлендирелмей, сабий туугъан азгъа айланнганды.
2.Элледе хар юйдегини бир ийнек, беш-алты къой, бир тана тутаргъа эркинлиги бар эди. Ол кесек мал  бла уа кёб башлы юйдеги тутаргъа къыйын эди.
3.Ёмюрледен бери малчылыкъ бла айныб келген халкъны, малсыз этиб, тарбыууннга тыйгъандыла. Аны юсюне да, тиширыулагъа къол къыйынларын тышына чыгъарыб сатаргъа къоймай, азаб бергендиле.
4.Тау элледе промышленность иш-зат болмагъаны себебли, халкъ кесин кечиндиралмай, тышына тёгюлюб тебрегенди. Элле джаш тёлюсюз къалгъандыла. Алай бла бюгюн тау эллени адамсыз бола тургъанлары – къралны кёб замандан бери бардырылгъан миллет сиясетини къыйынлыгъыды.

Халкъыбызны саны ёсмезча этген бла бирге, миллет ангысы да къалмазча этерге кюрешгендиле. Халкъны тарихин, джашауун да терс джазыб, джаш тёлюле ётюрюк бла ёсгендиле. Тамада къуллукълагъа халкъын джакъларыкъ адамны салмагъандыла.

Халкъны динсиз, джуртсуз, экономикасыз, тарихсиз, ангысыз къояргъа кюрешген бла бирге, ана тили бла да этгендиле къазауат. Мен бешинчи классха-сыныфгъа дери бютеу дерслени ана тилимде окъугъан эсем – энди ана тилни тыш къралны тилинча окъутадыла. Ана тил бла адабияха берилген адаргы заманны да, джылдан джылгъа аздан-аз эте барадыла. Къарачай тилде газет ыйыкъгъа эки кере чыкъгъанын эсге алсакъ, дерс китабла хазна чыкъмагъанларын да айтсакъ – джаш тёлю тилин билмейди деб, не сейирсиниу.

Халкъны думп этиу – къачан да, къайда да аны ёлтюрюб къурутууду неда аны къраллыкъсыз, динсиз, тилсиз, джуртсуз этиудю.

Къарча 1428-чи джыл къурагъан Къарачай къралыбызны Орус империя 1828-чи джыл къурутханды. Большевиклени кёзюуюнде къуралгъан къарачай областыбызны да, Сталин 1943-чю джыл къурутханды. Бюгюннгю Эресей къралны  да къраллыгъыбызны ызына къайтарыр акъылы джокъду.

Динибиз бла къралны къазауаты къачан да баргъанлай турады. Не динибизге, не тилибизге, не джуртубузгъа толу эркинлигибиз джокъду. Алай а, кюрешмесек, адаргы эркинликлерибиз да къаллыкъ тюлдюле.

Динибизни, тилибизни, джуртубузну – ол ючюсюн сакълаялсакъ – ёлюм джокъду бизге. Сакъларгъа уа – излесек – мадарыбыз да барды, кючюбюз да джетерикди.

«Ючден дагъан таймаз» дейдиле.  Дин, Тил, Джурт – бу́ду ючден дагъаны халкъны. Аланы сакълаялсакъ, ала сакъларыкъдыла бизни.

Бюгюн эм керекли, болджалсыз этилирге керекли иш – ана тил бла адабиятдан школда-окъулда сабийлеге джараулу дерс китабланы чыгъарыуду. Тышлары, ичлери да бюгюннгю кюннге келишген. Кърал этерге унамай эсе аны, кесибиз этейик. Иги устазларыбыз бар, иги джазыучуларыбыз бар, иш адамларыбыз бар. Бирлешейик да баджарайыкъ бютеу халкъгъа керекли ишни. Ансы кърал бизге джан аурутуб, «а марджа, тилигизни унутмагъыз, адам болугъуз, халкъ болугъуз, ачха уа табылыр» деб айтыр десек – джангылырбыз. Андан эсе, къолдан келгенни этерге кюрешейик. Болджал салмай, артха къоймай. Кеч болгъунчу.

Ёзге, алгъын чыкъгъан дерс китабла бизде орус дерс китаблача джарашдырылгъандыла. Ол зат а бизни тилибизге, ёзюбюзге келишмейди. Биз тюрк халкъбыз. Аны себебли, Тюркде окъуллагъа-школлагъа джораланнган дерс китабланы юлгюге алыб, Къарачай-Малкъарда джангы дерс китабланы алай хазырларгъа керекбиз. Тюрк-муслиман халкъ эсек, тюрк-муслиман халкълай турайыкъ.

Халкъыбызны сакъланыуу тамал затладан башланады: алфавитден, сабийле айтырыкъ-окъурукъ биринчи сёзден, ала джазарыкъ биринчи айтымдан, ала азбар этерик биринчи назмудан. Джангы Дерс Китаб – Ангы-Эс китаб болургъа борчлуду. Къарачайны Байрагъын-Флагын, Тамгъасын-Гербин, Орайдасын-Гимнин кёре-эшите ёсерге керекди сабий. «Къан бла кирген джан бла чыгъады». «Чыбыкълыкъда бюгюлмеген къазыкълыкъда бюгюлмез». Джангы дерс китабланы джарашдыра бу нарт сёзлени унутмазгъа керекбиз.

БИЛАЛ ЛАЙПАН
 
. . . .
О сайте

1991-1998 выходила газета «Юйге Игилик» («Мир дому твоему»). 1998-2003 издавался журнал «Ас-Алан». Они отражали жизнь, историю и реабилитационные движения  репрессированных народов. По объективным причинам мы вынуждены были остановить их издание.   Теперь мы решили возобновить «Ас-Алан», на этот раз в электронном варианте.


Цели и задачи остаются прежними – освещение жизни репрессированных народов; ознакомление цивилизованного мира с их современным состоянием, культурой, проблемами их бытия и места в этом сложном мире.



© 2008 Ас-Алан
По всем вопросам обращаться на
bilallaypan@hotmail.com