Дудаланы Асланбекни уланы Махмудну 100-джыллыгъына  (1908-2008)

ЛАЙПАНЛАНЫ НЮР-МАГОМЕТ БИР ДЖЕРДЕ БАСМАЛАНМАГЪАН Дудаланы Махмудну ОСИЯТЫ бла окъуучуланы шагъырей этеди, кесини комментарийлерин да береди

М.А. Дудов, 1940 г.  Микоян-Шахар	М.А.Дудов, 195(?) г.  Германия, Мюнхен	М.А.Дудов с супругой и дочкой  Айбике, 19(?) г. США, г. Дурхам

(01. 01. 1908 – 01. 04. 1981)

КЪАРАЧАЙГЪА АХЫР СЁЗЮМ

"….Ахырына джууукълашхан адам, джашаууна кеси да багъа бере тебреученди.  Аджалы джетгеннге къоркъар зат джокъду – мен да кёлюме келгенни айта кетерге излейме.

1940-чы джыллагъа дери мен Къарачай автоном областда илму-тинтиу институтда тамада илму къуллукъчу болуб ишлегенме. Ол заманла, кеси сынамагъан ийнанмазча, къыйын заманла эдиле. «Бай», «бий», «афенди» деб, ат-бет атаб, халкъны онглу къауумун 20-чы джыллада огъуна думп этген эдиле. Буруннгу джашаудан хапарлары болгъан, бюгюннгю болум бла алгъыннгы джашауну тенглешдирирге къолларындан келген окъуулу, билимли, эсли адамланы къурутуу – коммунист совет властны джангылычы тюл, джоругъу-политикасы болуб бошагъан эди. Джыл сайын ёсюб джетген кырдыкны-биченликни чалкъы бла чалгъанча, зорлукъ бычагъы кёзюу кёзюую бла, бирер чурум бла, кёзю джаннган, атлары айтылгъан адамланы джашаудан айырыб, халкъны башсыз эте эди. «Мыкалайдан» къалгъанланы къурутхан бла къалмай, власт кеси ёсдюрген интеллигенцияны да ала эди джанын. Интеллигенция бла къалса уа... Колхозгъа заран этер ючюн чиритгенсе гапнаны деб, бир зауаллыгъа Учкуланда сюд этиб, тюрме азаб бергенлери эсимдеди. Ол джарлыны терслиги болмагъанын элчиле бары да биле эдиле, амма, аны джакъларгъа бир адам табылмады – бары да кеслерине къоркъа эдиле. Адам тутуу бир кампания башланса, эллеге тёбенден буйрукъ келиб къала эди – анча-мынча адам тутулургъа керекди деб. Садакъачы да ач джыл къысар дегенлей, бу кёзюуледе мен да халкъдан джыр, хапар, таурух джыйыб айлана эдим.

Лайпанланы Билал

 ТЫШ КЪРАЛЛАДА КЪАРАЧАЙ БАЙРАКЪНЫ ЁРГЕ ТУТХАН АДАМЛА

ДУДАЛАНЫ МАХМУД бла СЫЛПАГЪАРЛАНЫ ЙЫЛМАЗ

            Минги Тауну этегинде – шыйыхла, умметчи эмда миллетчи тюз адамла да зияратха джюрюучю – нарт къабырла бардыла. Ол къабырлада Къарачай Халкъ-Джурт джашар ючюн, къама бла, къалам бла да къан-джан аямай кюрешгенле, шейитле, кераматлыла, айтыргъа – Минги таулула асрала келгендиле. Сын ташлагъа къарайма: Къарча, Адурхай, Будиян, Науруз, Трам; Ачемез, Къара-Мусса, Татаркъан, Хасаукачы Умар, Джаттай; Абдуллах шыйых, Хаджи, Бушай; Алийланы Умар, Гюрджюланы Къурман...

Бу сюелген а къайсыды, къылычха ушаш къаламы бла къолунда? Окъуйма: Дудаланы Махмуд (Рамазан Къарча, Махмуд Асланбек). 01.01.1908 – 01.04.1981. Кимди ол, кърал тамада, аскер башчы, дин башчы, не бир джигит къазауатчымы? Огъай, аладан бири да тюлдю ол. Сюргюннге тюшген халкъланы, инсанланы хакъларын къайтартыр ючюн, халкъланы кеслерин, культураларын да сакълар ючюн, къаламын къама этиб, тохтаусуз кюрешген-сермешген адам болгъанды Махмуд. Кеси кетгенликге, этген иши, джазгъаны бизге алтын хазнады, юлгюдю.