КЪАРАЧАЙ АДАБИЯТНЫ БИЙЧЕСИ Печать
17.01.2010 22:42

Къагъыйланы Назифаны 75-джыллыгъына

 
(Къагъыйланы Назифа джаш тёлю бла.)

«Къыркъ киши бир джанына, къыйыкъ киши да бир джанына» деб, бизни миллетде бир нарт сёз барды. Тюрлю-тюрлю джыйылыулада, даулаш-тартыш баргъан джерледе Назифа кесин къалай тутханын, кимни, нени джанында болгъанын кёре тургъанма. Сора, нарт сёзню тюрлендириб, «къыркъ къыйыкъ киши бир джанына, Назифа-ханым да бир джанына» деб, кёб кере айтханма. Къуллукъчула шиндиклерине, къуллукъларына къоркъгъан сагъатда, Назифа джангыз халкъына къоркъгъанды, халкъына сагъыш этгенди. Кесине артда табсыз болурун да биле тургъанлай, тюзюн айтмай, тюзлюкню джакъламай, тынгылаб къоймагъанды. Бир кере да. Назифаны ол халисин билгенле, ол болгъан джерде бек эслеб сёлешгендиле, таб, батырча кёрюнюрге да кюрешгендиле.

Орта Азиядан – сюргюнден – къайытхандан сора да, бизни халкъгъа къара джагъаргъа кюрешиб тургъан кючле бар эдиле. Ол къара кючлеге уу берген, башчылыкъ этген а Совет къралны коммунист партиясыны идеологу Суслов эди – 1943 джыл къарачай халкъны джуртундан тутмакъ этдириб сюрдюрген фашизм джорукъну бир ити. Област, край дараджадан да ётюб, Совет Союзну Коммунист партиясыны Ара Комитети Къарачай халкъны терслеб, тюрлю-тюрлю бегимле ала эди. «Къарачай халкъ чурумсуз кёчюрюлмегенди» деб, алайгъа огъуна келтире эдиле бизге джетген зулмуну.  Назифа кёб кир ырхыны басмагъа иймей, кёб хылымылы сёзден халкъыбызны сакълагъанды. Коммунист системаны кючлю кёзюуюнде анга къаршчы турур ючюн, халкъын-джуртун бек къаты сюерге керек эди адам. Аны ючюн отха да кирирча. Ненча кере кирген болур отха Назифа, ненча кере кюйген болур джюреги. Ол кюрешни палахыды Назифаны замансыз сакъат этген да. Кёб эркиши чыдамагъан сынауладан, Назифа бюгюлмей, башын ёхтем тутханлай ётгенди.

Сайлагъан адамларына чырайны да, фахмуну да, таукелликни да ёлчелемей береди Аллах. Хакъ джолгъа тюзетеди – Кертиге, Тюзлюкге, Эркинликге къуллукъ этдиреди. Аллай насыблыладанды Къагъыйланы Назифа.

Къара иннетли политиклени джалгъан дауларындан Халкъыбызны къутхарыр ючюн кюрешгени да джетерикди Назифагъа чий алтындан эскертме салыргъа. Алай а, Назифа-ханым эскертмени кесине, Пушкинлей, Акъ сёзю бла, тарих тинтиулери бла, романлары бла салыб бошагъанды.

 Къагъыйланы Назифа 1957 джылдан бери – Къарачай 14 джыллыкъ сюргюнден Кавказ джуртуна къайытхандан бери – халкъыбызны бурундан келген тин байлыгъын излеб, табыб, тинтиб, сакълаб, джакълаб кюрешеди. Бу затда аны къыйыны алай уллуду – анга
тыйыншлы багъа берирге да къолдан келмезчады.
 
 
 
Совет коммунист режим динибизни да, тилибизни да, джуртубузну да, тарихибизни да бизден сыйырыб кюреше эди. Халкъны Назифача адамлары болмаса, биз манкъурт болуб бошар эдик...

Къраллыкъ джюрюте келген эски онглу халкъ болгъаныбызгъа бизни тюшюндюрген джазыучу – ол Къагъыйланы Назифады. Аны «Кюренли джазыула» китабы бизни буруннгу джазыучуларыбыз бла танышдырады. Кимледиле ала?

Микаиль Башту – 835-900-чю джыллада джашагъан къара булгар ата-баба джырчыбыз.
Трам Хан 10-12-чи ёмюрледе джашагъан кърал башчыбыз, шайырыбыз.
Зурум Бийче – 1396-чы джыл асхакъ Темир бла къазауатда ёлгенди.
Акъбилек Бийче – 1396-чы джыл асхакъ Темир бла уруш эте ёлгенди.
Гошаях Бийче – 16-17-чи ёмюрледе джашагъанды.

Къагъыйланы Назифа, анга деричи тинтиулеге, джазылгъанлагъа да къараб, барын да тенглешдириб, 50 джылны ичинде къаджыкъмай кюрешиб, буруннгу тарихибизден, культурабыздан, адабиятыбыздан кёб зат джыйгъанды.

Назифаны Гошаях бийчени юсюнден тинтиую эм артда айтылгъан, эм керти сёз болгъанына ишек джокъду. Пролетар адабиятны къурагъан джазыучуларыбыз Гошаях Бийчени харам этиб кюрешген сагъатда, аны джакълаб, тюз сёз айталгъан Назифа болгъанды.

Халкъыбызны башчысы Къарчаны юсюнден биринчи уллу сёзню – романны – джазгъан да Назифады. 1428-чи джыл Къарча къурагъан кърал 400 джылны чыдагъанды, 1828-чи джыл, Хасаука урушдан сора, Къарачай Орусха къошулгъунчу.
 
Халкъыбызны эм уллу Джырчысын эмда Поэтин – Джырчы Сымайылны – халкъыбызгъа къайтарыр ючюн биринчи кюрешиб башлагъан да Назифады.

Назифаны къаллай адам, къаллай алим, къаллай джазыучу, тарихчи, фольклорчу, адабиятчы болгъанын айтыр ючюн, бир мазаллы китаб джазаргъа керекди.

Къагъыйланы Назифаны бизни халкъны, бизни маданиятны аллында эм уллу хизмети – къул (пролетар) адабиятдан джанлаб, ёзден Сёз айталгъаныды. Хакъ сёзю бла тарихибизни, адабиятыбызны, санатыбызны – айтыргъа, бизни миллет ангыбызны, тарих эсибизни тюз джолгъа бургъанды. Андан уллу не эталлыкъды ким да?  

Джаш тёлюню Назифача джакълагъан, аны кёлюн Назифача кёлтюрген болмагъанды бизде. Фахмусу болгъан бир джаш адамны эслесе, аны ючюн бютеу джазыучу организация бла сермеширге артына турмагъанды ол. Кесими юсюмде да сынагъанма ол затны. Къол джазмамы «социалист реализмге келишмейди» деб, бизни джазыучула джыйылыуларында харам этгенлеринде, мени ючюн бары бла да демлешген Назифа эди. Артда бу иш бизни тау адабиятны файгъамбарына, баш тёресине – Къайсыннга – джетгенинде, аны соргъаны эсимден кетмейди. Аны сёзлерин тюрлендирмей береме.    
– Назифа уа бармы эди, Къагъыйланы Назифа? – деб сорду Къайсын.
– Бар эди. «Суратлау адабиятны сюзюу – политика ярлыкланы тагъыу тюлдю» деб, мени джакъларгъа кюрешген джангыз ол эди.
– Да, Назифа адабиятдан ангылауу болгъан адамды, фахмулу джазыучуду кеси да.

Бизни джазыучуланы кёбюсюн таныгъан Къайсын, бизде джангыз Назифагъа базгъанын, анга ышаннганын, аны адамлыгъына, фахмусуна да уллу багъа бергенин ангыладым. Алай болмаса, ол башхаланы да сагъынныкъ болур эди.

Къайсын да бек багъалатхан, барыбыз да бек сюйген Назифа-ханым! Ёмюр джарымны халкъынга ёкюл болгъанлай келесе. Джашауунг бла да, джазгъанынг бла да барыбызгъа юлгюсе, байракъса.

«Назифа уа бармы эди?» деб, Къайсынны сёзлери эсиме тюшедиле.
Бар эди, барды бизни Назифабыз. Назифача адамларыбыз болгъан къадарда уа, Халкъыбыз да барды. Назифаны иннети, сёзю кёлюнде-джюрегинде болгъан Къарачайгъа къараб, джазгъанма бу тизгинлени:

Барды сени Аллахынг да, тилинг да,
Ёсюб келген сарыджилик тёлюнг да,
Къатылмазла Сеннге къартлыкъ, ёлюм да,
Ёмюрлеге джашарыкъса Къарачай!

ЛАЙПАНЛАНЫ БИЛАЛ,
Къарачай-Черкес республиканы Халкъ Поэти,
Къарачай-Черкес кърал Университетни сыйлы доктору,
Миллетлеарасы Тюрк Академияны сыйлы юйеси