Лайпанланы Билал. "ТАРИХЧИ КЪЫЗ КИПКЕЛАНЫ ЗАРЕМА" Печать

Зареманы бютеу басмаланнган илму ишлерин окъуб, 500 чапракълыкъ джангы къол джазмасы бла да шагърей болуб, кеси бла да талай кере тынгылы ушакъ этгенден сора, кёлюме келгенни джазаргъа таукел болгъанма. Къыз ызындан къыз тууа келиб, юйюрде джаш тууса, не да, туумай-туумай туруб, сабий тууса – джау джибни да тагъыб, сау эл джыйылыб той-оюн этиу алгъынлада адет эди. Терен билими, озгъан фахмусу, бети, ётю да болгъан керти тарихчи туугъанды халкъыбызгъа – мени бу сёзюм да, туталлыкъ эсе, джау джибни орнун тутсун.

Сорургъа боллукъдула: Заремагъа дери бизде тарихчиле болмагъанмыдыла сора? Болмай а, бизде хар бир къарачайлы да «тарихчиди» – анда-мында эшитгенине кеси да къошуб, къурашдырыб, джарашдырыб, кёбдюрюб хапар айтыр, анга да болгъан затды деб ийнандырыргъа кюрешир.

 

Насра ходжа элни ол бир къыйырында аламат затла сатылалла деб, тийре сабийлени алдаб ары чабдырыб, сора, кеси да ийнаныб, ызларындан чабханча, этедиле. Къарачайлыны къаны творчествогъа ууланыб турады – таурухха, джыргъа, назмугъа – сёзге дунияда бир халкъгъа да кесин оздурлукъ тюлдю. Анга шагъат – нарт таурухларыбыз, нарт сёзлерибиз, джомакъларыбыз, джырларыбыз...

Алай а, тарих илмуну иши башхады. Анда архив документлени таба, аладан да тюз оюм эте билирге керекди, ансы «ташны ата билмеген башына урур» дегенлей болургъа да боллукъду. Олжас Сулейменовча, сёзню тинтиб да ачыкъларгъа боллукъду тарихни. Археология уа? Кертиге келтирген, джууукълашдыргъан джолла кёбдюле, ёзге, не да иннетден башланады. Не иннет бла башлайса, бардыраса тарих тинтиулени? Бизде бир къауум алим къралгъа джараулу, бир къауум алим хоншулагъа джараулу, бир къауум алим да халкъыбызгъа джараулу джазаргъа кюрешедиле. Ала ючюсю да тюз тюлдюле: керти алим къралгъа, хоншугъа, халкъына да тюл – Хакъгъа (Хакъ – Истина, Правда, Справедливость) къуллукъ этерге керекди. Ансы тарихни да политикагъа бойсундуруб, тюрлендириб тебресенг – аны къыйынлыгъы келлик тёлюлеге джетеди. 1920-1930 джыллада Алийланы Умарны – белгили кърал къуллукъчуну эмда алимни – халкъыбызгъа игилик этеме деб, джазгъан, этген талай иши джангылыч болгъанын ангылайбыз бюгюн. Халкъны аллында сюелген оноучу, Абуталибни «тюнененги сен герохдан атсанг, тамбланг сени тобдан атар» деген сёзюн эсден кетермезге тыйыншлыды.

Тамада тёлю кесини терс ишин, терс сёзюн сталинчи ибилис джорукъгъа, къыйын заманлагъа кюреб, баш алыргъа да болур. Алай а, биз – бюгюннгю кюнню адамлары – халкъыбызны кёлюн сындырлыкъ ётюрюклени айтсакъ, Аллах-адам да аны бизге кечерлеми? Сёз ючюн, биз аланла тюлбюз деб айтсакъ, нарт таурухла бизники тюлдю деб джазсакъ, Эресейге къошулгъунчу бизни къраллыгъыбыз болмагъанды деб джаншасакъ, хоншулагъа джасакъ тёлеб тургъанбыз деб ётюрюкню къатласакъ,  тиширыуларыбызны къабарты бийлени тюблерине атыб тургъанбыз деб сандырасакъ,  биз халкъ тюлбюз, джыйымдыкъбыз деб турсакъ, «къарачай-малкъар эки тилди, эки халкъды» деб душман айтханны къайтарсакъ... Быллай ётюрюклени айтханла уа бардыла ичибизде  – эртде-кеч болса да, этген итликлери ючюн, къара багъанагъа тагъыллыкъдыла ала. Зареманы илму ишлери аллай джалгъан, ётюрюк, хылымылы  кир ырхыгъа да тыйгъычды-бурууду.

Къарачайны джуртуна, тарихине, культурасына да джутланнганла, алагъа ие болургъа кюрешгенле кёбден кёб бола барадыла. Аланы алай «джигит» этген, аланы сууутурча, Татаркъан, Джаттай болмагъаныды Къарачай халкъда бюгюн. Алай а, къыйын кюн аллайла чыгъарыкъларына бир кишини ишеги болмасын. Бусагъатда къалам урушла барадыла, Аллах айтса, бычакъ урушха джетмез иш. Къарачай кесин бюгюн Билим бла, Сёз бла – Къалам бла къорууларгъа керекди. Кязим айтханлай, «Иги сёзню бычакъ кесмез». Зареманы илму сёзю – халкъыны тарихин, кёлюн да джазгъан Джангы сёздю, Иги сёздю, Керти сёздю.

Мени сартын, къалам тутхан сёзню кертисин айталмай эсе – ол джазыучу, тарихчи деген атха тыйыншлы тюлдю. Кязим хаджи бла Джырчы Сымайыл сёзлени бир-бирине уста такъгъанлары ючюн тюл, сёзню игисин, кертисин айтханлары ючюн багъалыдыла бизге. Мизиланы Исмайыл да (керти дуниясына кетгенди – джандетли болсун) тюрк-алан къарачай-малкъар халкъыбызны эм онглу тарихчисине аны ючюн саналады. Исмайыл кетгенден сора, аны орнун тутаргъа, аны дараджасында адамыбыз джокъ эди. Энди, шукур Аллахха, аллай тарихчи чыкъгъанды, ол да – Кипкеланы Зарема, Борисни къызы.

Бизде бир-бирле тюненеги, бюгюннгю тарих бла кюреширге къоркъгъан этедиле: тюзюн джазсала – хоншула хахайлайла, терсин джазсала – халкълары ирият береди. Аны себебли, эт да тиш да кюймезча этебиз деб, кеслерин да, халкъларын да табсыз болумгъа саладыла. Алимге, джазыучугъа да фахмудан, билимден сора да амалсыз керекли зат: бет бла ёт.

Зареманы тинтиулери базар хапарлагъа кёре тюл, тарих документлеге таяна джарашдырылгъандыла. Аны себебли, хоншу алимлени джуртубузгъа, культурабызгъа къатылгъан ётюрюклери хыйны кючлерин тас этедиле керти тарихчини кючюнден. «Къарачай-Черкес джумхуриетде эм эски халкъ къарачай халкъды, къалгъанла аны джерине артда джерлешгендиле» деб джаза эсе, айтханын документле бла бегитеди. Бизни республикада джашагъан халкъла къайдан, къачан, къалай келгенлерин тюзюн билирге излеген бар эсе – Кипкеланы Зареманы  бу китабларын окъусун: «Российский фактор в миграции и расселении закубанских аулов 19 века», «Абазины Северного Кавказа: внутренние и внешние миграции в 18-19 веках», «Народы Северо-Западного и Центрального Кавказа: миграции и расселение (60-е годы 18в. – 60-е годы 19в.) 19-20-чы ёмюрледе тыш къраллагъа къарачайлыла нек кетгенлерини тюзюн билирге излеген да Зареманы «Карачаево-Балкарская диаспора в Турции» китабын окъусун.

Зареманы тарих тинтиулерине-ишлерине къралда белгили алимле – академикле, тарих илмуланы докторлары уллу багъа бергендиле. Ала бары да Зареманы керти тарихчи болгъанын, кесини энчи къарамы-оюму болгъанын, Кавказны тарих илмусуна уллу юлюш къошханын чертедиле. Ала айтханнга мен къошар зат джокъду. Джангыз, Заремача тарихчиле бизде къой, бютеу уллу къралда да аздыла. Биз Заремагъа не джаны бла да болушлукъ этиб, ёрге тутсакъ, ол бютеу халкъыбызны джакълаяллыкъ къызды. Бу къыйын заманда, адамла баш къайгъылыкъ, джан къайгъылыкъ болуб айланнган заманда, барыбызгъа да сагъыш этген, эркиши алимле айтыргъа, джазаргъа базмагъан керти сёзню айталгъан, Сатанай бийчеге ушаш Заремагъа таза джюрекден сау бол дейме.

Кёлюме келген дагъыда бир зат. Бусагъатда цензура джокъду – хар ким кёлюне келгенни джазыб, чыгъарыб барады. Тарих ишле не да тарих бла байламлы чыгъармала басмадан чыгъардан алгъа, алагъа бир белгили, барыбыз да ышаннган бир АЛИМ (не да ол башчылыкъ этген бир Кенгеш) къарай турса иги боллукъ эди. Ол заманда халкъыбызгъа табсыз айтылгъан, ётюрюк, чюйре затла чыкъмаз эдиле... Тарих джаны бла бюгюнлюкде аллай авторитет болаллыкъ Заремады джангыз.

Дудаланы Махмудну (Рамазан Къарчаны) тарих хазнасындан бир кесеги мени къолумдады – 1990-чы джыллада Америкагъа баргъан сагъатымда ала келген эдим. Аны къагъытларында быллай бир джазылгъан джери барды: «Экинчи дуния къазауат  СССР-ге джетгинчи, мен Къарачай илму-излем институтда ишлей эдим. Лайпанланы Хамид бла бирге кёб элде айланыб, джыр, таурух, хапар джыя эдик. Ол заманда 120-130 джыл джашагъан къартлагъа да джолугъуучан эдик. Джазлыкъдамы эди, огъесе Дууутдамы эди, алайчыгъын унутханма, 160 джыл болгъан, Хасаукада уруш этген бир нартха да тюбеген эдик... 1937 джыл къызыу тутууладан сора, хапар айтыргъа сюймей эдиле. Алай болса да кёб зат джыйгъан эдик. Кёб джыргъа класс кёзден къараб, социалист джамагъатха, ангыгъа келиширча эте эдик. Байгъа, бийге иги айтылгъанны къората эдик, къара халкъны не къадар унукъгъан, джарлы, мискин этиб кёргюзте эдик. Хасаука джырны бек эртдеги вариантын Хасаука урушха къошулгъан къартдан джазгъан эдик. Анда быллай тизгинле бар эдиле:

 

...Таб джолланы Атаджокъдан билгенди...

Черкес итди бизни сатыб къоярыкъ.

Къарачайны багъасындан тоярыкъ...

                     

Артда Хамидни сёзю бла (ол институтну башчысы эди) барын тюрлендириб, джырда бютеу гюнахны кесибизни бийлеге кюреб, гюнахны къуру Амантишге къалагъан эдик... Бюгюн кёб затха сокъуранама. Биз, органладан къоркъуб, ёмюрде кишиге бойсунмагъан, уллу орус аскер бла да къазауат этерге артха турмагъан ёхтем, ётгюр халкъыбызны тёбен этиб, учуз этиб, къул-къарауаш этиб кёргюзте эдик. Ай медет, биз джыйгъан материалла сакъланыб, басмаланнган эселе, эндиги тёлюле тюзюн билмей къаллыкъдыла. Тюзю уа, бизде ёмюрде да Орусдача, Къабартыдача – бий эмда аны къабагъы – дегенча отношениеле болмагъандыла. Къарачай ёресине ёзден халкъды дерге боллукъду. Хасаукагъа дери Къарачай бир кишиге бойсунмагъанды, кесине зорлукъ этдирмегенди. Чекле ачылыб, бошлукъ болса, Тюркден, Алманиядан (Германиядан) келтирген бютеу архивими Къарачайгъа берир эдим. Къоркъмай, бизден ётлюрек бир тарихчи чыкъса анда... Амма, коммунист джорукъ тюзюн айтыргъа къоймаз».

         Зауаллы Махмуд бюгюнлеге дери джашаса эди, кесини архивин Кипкеланы Зареманы къолуна тутдурур эди. Не ючюн десенг, Махмуд умут этген тарихчиди Кипкеланы Зарема.

Бусагъатда эски къарачай джырланы джангыдан басмалайбыз деб айланадыла – ол иги башламды. Алай а, аланы Дудаланы Махмудну архиви бла тенглешдириб, Махмудну комментарийлери бла да хайырланыб, алай хазырларгъа керекди. Тюркге кёчген мухаджирледен-стампулчуладан Махмуд джазыб алгъан тин хазнаны иги кесеги Сылпагъарланы Йылмазда сакъланады. Алай бла Дудаланы Махмудну архивини асламы Америкада къызындады, иги кесеги Тюркде Йылмаздады, менде да бир китаблыкъ заты барды. Мен Махмудну «Радио Свобода»да ишлеген кёзюуюнде бериулерин «Юйге Игилик» газетде, «Правозащитники репрессированных народов» брошюрада да басмалагъан эдим. Эки китабын а – толусу бла «Ас-Алан» журналда чыгъаргъан эдим. Мен Махмудну менде болгъан затларын ышаныб Къарачайда джангыз Кипкеланы Заремагъа бераллыкъма, не ючюн десенг, Дудаланы Махмуд бла Мизиланы Исмайыл мийикде тутхан Хакъ байракъны мындан ары элтирге бюгюнлюкде эм тыйыншлы Олду.      

 

КЪУУАНЧ

 

Барды бизде Зарема Кипке –

Тарих сёзю сыйынмагъан кебге,

Къуллукъ этген Кертиге-Тюзлюкге – Хакъгъа,

Алай бла джарагъан Халкъгъа.

 

Барды бизде Зарема Кипке –

Хар джазгъаны асыуду кёлге:

Къалгъанла бизни къараталла джерге,

Ол а бизни тартады ёрге.

 

Китабынгы окъудум Зарема Кипке,

Къууанчымы айтайым кимге?

Кёклеге къагъайым къонграу –

Таулу мёлекге ала да салсынла махтау.

 

Сен айыртаса къарадан акъны –

Айтыб, джакълаб Кертини, Хакъны.

Кёлюн кёлтюресе адамны, халкъны.

Унутургъа боллукъмуду аны?

 

Сен айталгъан Сёз

Бютеу халкъгъа табдырады эс,

Бютеу халкъгъа тутдурады ёз:

Кеси кесибизни кёребиз биз –

Халкъбыз, Адамбыз биз.

 

Учургъан, учундургъан къанат бизге –

Тарихчи Зарема Кипке.

Дуния бизге кёрюнмез тар –

Джазыучубуз-тарихчибиз бар.

 

Сатанай бийчеча, Зарема Кипке,

Атынгы айтхан да татлыды тилге.

Джашау, насыб тилейме Сеннге.

Сен саулукъда не къоркъуу бизге?!

 

Къошмай-къоратмай, айтхан бла тюзюн,

Барыбызгъа болгъанса юлгю,

Барыбызны кёлтюргенсе кёлюн –

Къаратханса Джерден Кёкге.

Сенсе гюлю, ёкюлю да Халкъны,

Келечиси да Тюзлюкню, Хакъны –

Тарихчи Зарема Кипке.

 

Илму сёзюнг асры къууандыргъандан

Джети къат Кёкге учханчад джаным.

Керти Сёзню айталгъан Ханым,

Аллах айырмасын халкъымы Сенден.

 

Сёзюнг – Халкъ сакълагъан дууа.

Джюрегими Нюр джарыкъ джууа,

Къууанчымы билдиреме кёбге.

Сени бизге бергени ючюн да –

Минг-минг шукур эм махтау Кёкге.

Тарихибизни-Джазыуубузну тюз джазгъан Зарема –

Атынг огъуна байракъды бизге.